Stervende ruimtesonde

Het in 1990 gelanceerde ruimtetoestel Ulysses is aan zijn laatste dagen bezig. De sonde die metingen over geladen deeltjes, straling en magnetische velden aan de zon uitvoerde, heeft veel over de zonnewind onthuld.

De ruimtesonde Ulysses. Illustratie ESA

De ruimtesonde Ulysses maakt het niet lang meer. Elk levensteken van de in 1990 gelanceerde ruimtesonde om metingen aan de zon uit te voeren, kan de laatste zijn. „Elke dag als we opnieuw contact proberen te maken, is het afwachten”, zegt Richard Marsden, al jaren verantwoordelijk voor de ruimtesonde, bij de ruimtevaartorganisatie ESA in Noordwijk.

Al een paar jaar wordt alles minder met de ruim 300 kilo wegende sonde. De radioactieve energiebron levert steeds minder stroom en warmte. Belangrijke meetinstrumenten zijn al uitgezet, en nu Ulysses verder van de zon af beweegt, komt de kou opzetten. Bij twee graden Celsius bevriest langzaam de raketbrandstof voor de bijstuurraketjes. Als het zover is, kan Ulysses zijn antenne niet meer op aarde richten en is het voorbij, zegt Marsden.

Echt een tragedie is dat niet. De sonde, een project van NASA en ESA, was gebouwd voor vijf jaar. „Hij heeft veel langer gefunctioneerd dan we ooit verwacht hadden”, zegt Marsden, wiens carrière grotendeels samenviel met die van de sonde, waaraan sinds 1974 gewerkt is. Een exotische baan om de zon, tot 396 miljoen kilometer boven het vlak waarin de planeten draaien, bood ongekend zicht op de poolgebieden van de zon. Ulysses deed metingen aan de elektrisch geladen deeltjes, straling en magnetische velden.

„Een van zijn belangrijkste ontdekkingen betrof de zonnewind, de stroom geladen deeltjes afkomstig van de zon. De zonnewind bleek, onverwachts, buiten het vlak van de planeten veel sneller te waaien dan in de richting van de aarde”, zegt Marsden. De sonde wordt genoemd in zo’n 1500 wetenschappelijke publicaties, al was het niet zo’n pr-succes als de planetensondes Voyager en Galileo, geeft Marsden toe: „Omdat er geen camera aan boord is en we dus geen mooie plaatjes leveren.”

Begin dit jaar werd de hoofdzender uitgeschakeld, om stroom te besparen. Tijdelijk, was het idee, maar daarna kreeg mission control in Pasadena de zender niet meer aan de praat, en bleef alleen de minder krachtige backupzender over.

„We verwachtten toen dat het in maart wel afgelopen zou zijn. Maar dat viel mee, en dan ga je toch weer kijken wat je kunt doen”, vertelt Marsden. Iemand kwam op het idee om met de stuurraketjes de snelheid waarmee Ulysses om zijn as draait te variëren. Dan blijft de raketbrandstof niet te lang stilstaan in dunne leidingen, waar de kans op bevriezing het grootst is.

„En nu zijn we begonnen de taperecorder voor dataopslag heen en weer te spoelen. Dat geeft nog een beetje wrijvingswarmte.” Het is uitstel van executie, weet Marsden. „We verwachten het einde nu binnen enkele weken, al weet je natuurlijk nooit wat er nog gebeurt. En als het zover is: het zij zo.”

    • Bruno van Wayenburg