De eerste honderd dagen van Medvedev

Het optreden van president Medvedev in zijn eerste honderd dagen duidt op nieuwe tendensen in de economie en in de Russische politiek, schrijft Aleksander Konovalov.

De eerste honderd dagen van Medvedev Tekening David Smith Smith, David

Meteen aan het begin van zijn presidentschap schetste Dimitri Medvedev vier richtingen, de vier ‘I’s’, waarop hij van plan was zich te concentreren: instituties, infrastructuur, investeringen en innovatie. Hiermee brak hij in feite met zijn verkiezingsbelofte „de koers van president Poetin voort te zetten”. Als advocaat besefte Medvedev dat zijn toezegging om de democratische instituties te consolideren in strijd was met de realiteit. In de laatste jaren van Poetins presidentschap werden in Rusland de democratische instituties consequent ontmanteld.

De opiniepeilingen van afgelopen juli wijzen uit dat steeds meer Russen vinden dat het land nog altijd door Poetin wordt geleid. Velen denken dat ze samenwerken en maar weinig mensen beschouwen Medvedev als de echte leider. Dit wil niet zeggen dat ze een tandem vormen die wordt bestuurd door Poetin. Integendeel, de eerste honderd dagen van Medvedevs presidentschap getuigen van zijn hang naar onafhankelijkheid.

Eind juli erkende Medvedev dat er corruptie in het spel is bij de vervulling van overheidsfuncties; in de meeste gevallen worden ze gewoon gekocht. Aan deze uitspraak kunnen twee conclusies worden verbonden. Ten eerste waren er corruptiepatronen in het personeelsbeleid onder Poetin en ten tweede zou vervanging mogen worden verwacht van mensen die langs deze weg op posten zijn beland of door Poetin zijn benoemd.

Het voornemen van Medvedev om de corruptie aan te pakken maakt hem als politiek leider geliefder, maar plaatst hem ook voor een dilemma. Hij heeft genoeg ervaring om te beseffen dat de corruptie niet zal worden uitgebannen door invoering van een pakket anticorruptiewetten dat hij heeft beloofd dit najaar aan de Doema voor te leggen. Alleen een politiek stelsel met vrije concurrentie, een ontwikkeld maatschappelijk middenveld en een onafhankelijke rechterlijke macht kunnen de strijd tegen de corruptie doelmatig maken. Ten slotte zou de pers vrij moeten zijn om elk willekeurig onderwerp te bespreken. Voor Medvedev zou dit gelijkstaan aan ontmanteling van het systeem dat hem aan de macht heeft gebracht. Het is niet duidelijk of hij bereid is tot zulke drastische maatregelen.

Verder lopen de standpunten van de president en de premier over de economie steeds meer uiteen. Poetins publieke veroordeling van het prijsbeleid van Mechel (een van de grote Russische staalproducenten) leidde tot een koersval op de Russische effectenbeurs. Het totaalverlies bedroeg 65 miljard dollar en Mechel zelf verloor in twee dagen meer dan 5 miljard dollar. Poetins uitspraak maakte duidelijk wie het land regeert en wie de beslissingen neemt.

De politieke resultaten die hij heeft geboekt wegen niet op tegen de Russische verliezen. De meningen lopen maar op één punt uiteen, namelijk in hoeverre de premier de gevolgen van zijn publieke bemoeienis met het bedrijfsleven heeft overzien. Sommige analisten zijn bereid aan te nemen dat Poetin zelf niet had verwacht dat zijn verklaring zo’n economische schade zou aanrichten. Dit roept de vraag op hoe bekwaam hij als premier is. Anderen menen dat Poetin zich geheel van deze gevolgen bewust was en op het effect dat hij teweegbracht heeft gerekend. Zo ja, dan is dit de zet van een belanghebbende zakenman die zijn positie gebruikt om een rivaal te vermorzelen.

Medvedev beantwoordde deze zet een paar dagen later. Op een conferentie over het kleinbedrijf eiste hij dat de overheid op elk niveau ophoudt het kleinbedrijf nachtmerries te bezorgen. Hij lichtte toe dat zijn uitspraak als waarschuwing moest worden opgevat. Dit was ook een boodschap aan de premier. Maar voorlopig komt een leider die op één dag zo ingrijpend de markt kan beïnvloeden veel sterker over dan iemand die een voorzichtige waarschuwing naar anderen doet uitgaan.

Het verschil in standpunten van de Russische leiders over de buitenlandse politiek is nog duidelijker. Op een conferentie van Russische ambassadeurs in juli vermeldde president Medvedev dat hij onlangs een decreet had ondertekend inzake een nieuw concept op het terrein van de buitenlandse politiek. In het stuk, dat in de pers vrijwel onopgemerkt is gebleven, werd gesteld dat het hoofddoel van de Russische politiek in Europa was „om te komen tot een open democratisch systeem van collectieve veiligheid en samenwerking, dat de eenheid van het Euro-Atlantisch gebied van Vancouver tot Vladivostok zou waarborgen”.

De voormalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken James Baker opperde het idee van een veiligheidsgordel van Vancouver tot Vladivostok in 1989. Het werd door Michail Gorbatsjov gesteund ten tijde van de glasnost, toen de politieke dooi op zijn hoogtepunt was. Volgens dit nieuwe Russische concept zou het beoogde Europese veiligheidsstelsel tot stand komen in redelijke samenwerking tussen „Rusland, de Europese Unie en de Verenigde Staten”. Het concept benadrukt de noodzaak „om de Russisch-Amerikaanse betrekkingen tot een strategisch bondgenootschap om te vormen en ons op de echte bedreigingen te richten”. Het decreet van Medvedev wekte de indruk de weg te openen voor een rationele Russische buitenlandse politiek.

Maar onmiddellijk na verschijning kwam de pers met onthullingen over een anonieme „hoge functionaris op Buitenlandse Zaken” die zou hebben gezegd dat Rusland elk contact met de Verenigde Staten zou kunnen verbreken. De media verwezen naar een hervatte militaire samenwerking met Cuba en herinrichting van de elektronische afluisterbasis in Torrens, beter bekend als ‘Lourdes’. Sommige commentatoren bespraken zelfs het extreme idee van patrouilles langs de Amerikaanse kust en landingen op Cuba door Russische strategische bommenwerpers. De anonieme zegsman: „Als premier heeft Poetin misschien nog wel meer invloed op het buitenlands beleid omdat hij het echte werk doet.”

Dus wat gaat Rusland doen? Bouwt het samen met de EU en de VS een veiligheidsgordel van Vancouver tot Vladivostok of jaagt het Amerika angst aan met de dreiging van een nieuwe Cubaanse raketcrisis? Voorlopig blijft deze vraag onbeantwoord.

Er zijn twee tendensen in de Russische economie en de binnenlandse en buitenlandse politiek die in verband staan met de president en de premier en die elkaar onderling uitsluiten. Op het ogenblik lijkt Poetin een veel sterkere politicus, die al Medvedevs pogingen om zich onafhankelijk te betonen doeltreffend in bedwang houdt. Als hun meningen uiteenlopen, zullen ze onvermijdelijk in conflict komen en zal één opvatting zegevieren. Dit zal een botsing geven tussen de financiële, personele en bestuurlijke middelen van de premier en het grondwettelijke gezag van de president.

Maar deze botsing is alleen onvermijdelijk als er tussen de politieke leiders echte tegenstellingen zijn. Veel mensen geloven dat ze één span vormen en geen serieuze geschillen hebben. Het publiek krijgt gewoon het gebruikelijke verhaal van de good cop (Medvedev) en de bad cop (Poetin) voorgeschoteld, waarmee het voor beiden gemakkelijker wordt om de hele zaak in de hand te houden.

Alexander Konovalov is een Russisch politicoloog. © RIA Novosti

    • Aleksander Konovalov