Democratie Bolivia onder grote druk

Bolivia vierde gisteren 183 jaar onafhankelijkheid in een tijd van grote onrust. Zondag stemt het volk over het functioneren van de president.

Daar staat Victoria Vilka, een inheemse vrouw met een bolhoed, op een bankje met uitzicht op het paleis van de regering. Bijna onzichtbaar achter haar schouder, Vilka’s echtgenoot, grijs en gekrompen. Ze zet zich schrap, haar armen gaan omhoog. Een schreeuw: „Evo, Evo.” Bijval van de omstanders; ineens lijkt iedereen op het plein de voornaam van de Boliviaanse president te roepen.

Op het balkon van het paleis is de Boliviaanse president Juan Evo Morales Ayama, in de volksmond Evo genoemd, verschenen. Naast hem staat vice-president Álvaro Garcia. Boven hen hangen drie geschilderde afbeeldingen van belangrijke historische figuren: op links Simón Bolívar, de Venezolaanse bevrijder van het land, in het midden, op een prominentere plek, de eerste Boliviaanse president, en op rechts de tweede.

Bolivia (bijna 9 miljoen inwoners, ruim 26 zo groot als Nederland) viert 183 jaar onafhankelijkheid. Maar de viering is dezer dagen bijzaak. Het land wordt geteisterd door sociale en politieke onrust, in de aanloop naar het referendum van aanstaande zondag. Dan mogen de Bolivianen zeggen of Morales, zijn vice-president en acht van de negen gouverneurs van het land verder mogen gaan met hun werk. Morales, de eerste inheemse president van Bolivia, is sinds januari 2006 aan de macht.

Morales is niet overal even populair. Vier departementen in het oosten van Bolivia, die dit jaar via referenda meer autonomie hebben opgeëist ten opzichte van de centrale regering, willen het referendum van zondag boycotten – hoewel het door het parlement is goedgekeurd. Zij zijn bang dat als Morales wint, hij verder kan gaan met zijn grote project, de nieuwe grondwet. Die moet inheemse waarden versterken, inheemse groepen meer inspraak geven bij gebruik van natuurlijke bronnen, en de positie van de centrale regering verstevigen.

De regio’s willen juist meer zelfstandigheid. Ze hebben al een deel van hun gasinkomsten zien verdwijnen, nadat Morales de gasindustrie had genationaliseerd. Zij willen zelf belasting gaan heffen in hun departementen, zodat ze de controle behouden over de uitgaven van hun eigen fiscale inkomsten. In deze departementen, waaronder Santa Cruz en Pando, zijn daarom ook stakingen en protesten aangekondigd, gericht tegen het referendum van zondag.

Naar verwachting zal Morales de stemming overleven. Alleen als het aantal tegenstemmers groter is dan het aantal voorstemmers waarmee hij werd gekozen in 2005, moet hij opstappen. Toen won hij met overmacht. Ruim 53 procent van de kiezers koos destijds voor hem.

Inmiddels is het plein in La Paz volgelopen met aanhangers van Morales. De rood-geel-groene vlaggen van Bolivia, uitbundig aanwezig, geven de bijeenkomt nog enigszins kleur. De Boliviaanse „broeders en zussen” horen van Morales andermaal over de tekortkomingen van het neo-liberalisme, de noodzaak om inkomsten uit grondstoffen her te verdelen onder het volk.

Voor de 50-jarige Victoria Vilka is Evo Morales de beste president in de geschiedenis van het land. Eindelijk iemand die de welvaart wel wil delen met de armer bevolkingsgroepen. Haar man is een ambtenaar, terwijl ze zelf fruit verkoopt op de markt. Zij zegt: „Voor ons is het leven verbeterd de afgelopen jaren, de gezondheidszorg is toegankelijker geworden en we hebben meer geld te besteden.”

Elders in het land waren er deze week bijna dagelijks wel rellen, opstootjes en demonstraties in het land. Dinsdag moest een bijeenkomst van Morales met de Argentijnse president Cristina Kirchner en de Venezolaanse president Hugo Chávez onverwacht worden afgezegd. De drie leiders zouden in het Boliviaanse departement Tarija een akkoord ondertekenen over gas en olie leveranties. Maar demonstranten in Tarija probeerden de landingsbaan van het vliegveld te bestormen, om te voorkomen dat Chávez er zou kunnen landen. Het leger moest het vliegveld ontzetten.

Tarija is een van de vier departementen die dit jaar via referenda meer autonomie hebben opgeëist. Het bezoek van linkse bondgenoten Chávez en Kirchner was ook bedoeld als steun aan Morales met het oog op het referendum, zoals oppositieleider Reynaldo Bayard in Tarija fijntjes opmerkte.

Ook kon een bijeenkomst van parlementsleden in Sucre, formeel de hoofdstad van Bolivia, gisteren niet doorgaan vanwege oplopende spanningen en veiligheidsrisico’s. Vorig jaar was die stad nog het toneel van rellen, van protesterende mensen die eisten dat Sucre de echte hoofdstad zou worden van Bolivia. Dit is een vraagstuk dat door Morales liever wordt vermeden. In La Paz, waar de regering is gevestigd, is zijn aanhang bovendien groot.

Bolivia is altijd al een land van protesten, sterke maatschappelijke organisaties en zwakke centrale regeringen geweest. Niet voor niets zijn in het verleden veel van de 82 presidenten en dictatoren van het land door aanhoudende protesten en rellen gevallen.

Zelf is Morales, een voormalige cocaboer en vakbondsleider, een ervaringsdeskundige als het gaat om organiseren van protesten. Zijn supporters zijn eigenlijk geen lid van een partij, maar van een zogenoemde grass roots organisatie, de Beweging naar het Socialisme (MAS). Hij moet straks vooral de vrede in zijn land weer herstellen, de polarisatie en de onrust wegnemen, ook uit eigen belang.

Zijn aanhangers maken zich geen zorgen over de toekomst van hun Evo. Op het plein voor het paleis van de regering in La Paz is Omar Torrez, een ambtenaar van het ministerie van Justitie enthousiast. Hij zegt: „Wij zijn een socialistische weg ingeslagen en die zullen we afmaken. Evo wint zondag en de andere departementen zullen zich moeten schikken in de uitslag.”

    • Philip de Wit