De Olympische Spelen van de Führer herleven

Met de Olympische Spelen willen de Chinese leiders hun recht als heersers laten zien.

Niet toevallig vroegen ze de zoon van de favoriete architect van Hitler als ontwerper.

Wanneer morgen de openingsceremonie van de Olympische Spelen in Peking begint, wacht de kijker een tot in de puntjes geregisseerd spektakel, doordesemd van nationalistische kitsch. Beelden die herinneren aan Adolf Hitlers beschermingsdienst SA in paradepas zijn uiteraard wel het laatste waar de Chinese leiders voor hun Spelen aan denken. Officieel verkondigt het Chinese nationalisme immers de ‘vreedzame’ opkomst van het land. Toch is de vergelijking in zowel esthetisch als politiek opzicht niet ver gezocht.

Sterker nog, door aan Albert Speer Jr. – zoon van Hitlers lievelingsarchitect – de opdracht te geven het basisconcept voor de Spelen in Peking te ontwerpen, zinspeelde de Chinese regering zelfs op de radicale politisering van de esthetiek die een van de kenmerken was van het twintigste-eeuwse totalitarisme. Net als die eerdere regimes – fascistisch en communistisch – gaat het de Chinese leiders erom de openbare ruimte en sportevenementen te transformeren tot een zichtbaar bewijs van hun bekwaamheid en hun recht als heersers.

Het architectenbureau van Speer jr. ontwierp de toegang tot het olympisch complex in Peking. De kern van het ontwerp is een imposante boulevard van de Verboden Stad naar het Nationale Stadion, waar de openingsceremonie zal plaatsvinden. Ook zijn vaders plan voor ‘Germania’ – Hitlers naam voor het Berlijn dat hij na de Tweede Wereldoorlog had willen bouwen – berustte op zo’n imposante centrale as.

De Chinese leiders zien de Olympische Spelen als een schouwtoneel om de wereld de buitengewone vitaliteit te demonstreren van het land dat zij in de afgelopen dertig jaar hebben opgebouwd. Die demonstratie dient tevens een nog belangrijker binnenlands doel: in de ogen van de gewone Chinees het voortbestaan van dit bewind extra te legitimeren.

Geen wonder dus dat er overeenkomsten zijn tussen de Spelen in Peking en de door hybris getekende Spelen van 1936, die de Führer zo charmeerden en waarvan de Duitse massa’s in de ban raakten.

De Olympische Spelen in Berlijn waren net als die van Peking bedoeld als een debuut op het wereldtoneel. De nazipropagandamachine van Joseph Goebbels draaide op volle toeren. De beelden van het atletisch gebeuren associeerden de nazi’s met de oude Grieken, en leken de nazimythe te bevestigen dat de Duitsers de ware erfgenamen waren van de ‘arische’ cultuur van de klassieke Oudheid.

Bij het ontwerpen van het basisconcept voor de Spelen van Peking heeft het bureau van Speer jr. er net als zijn vader naar gestreefd een futuristische wereldmetropool te creëren. Het spreekt vanzelf dat hij, om de Chinezen zijn plan te verkopen, een heel andere toon aansloeg dan de woorden waarmee zijn vader indertijd zijn plannen presenteerde aan Hitler. In plaats van het pompeuze karakter van zijn ontwerp te benadrukken, onderstreepte de jonge Speer hoe milieuvriendelijk het was.

Wij mogen de zonden der vaderen uiteraard nooit toerekenen aan de kinderen. Maar in dit geval, waar de zoon essentiële elementen ontleent aan zijn vaders architectonische beginselen, en een regime dient dat de Spelen deels met dezelfde oogmerken als Hitler probeert te gebruiken – spiegelt hij zich dan niet gewillig aan diens zonden?

Het is politiek gezien ook niet erg tactvol van de Chinezen om een architect te kiezen aan wiens naam zulke duistere historische connotaties kleven. De naam Speer deed er waarschijnlijk niet toe voor de functionarissen die hem hebben uitgekozen. Zij wilden Olympische Spelen ensceneren die hun beeld van zichzelf zouden uitdragen, en Speer jr. heeft geleverd waar ze om vroegen.

De realisatie van de olympische visie van Speer jr., en van die van zijn opdrachtgevers, maakt een einde aan een welkom intermezzo. Na het einde van de Koude Oorlog zijn de Spelen jarenlang van politieke inmenging verschoond gebleven. Een gouden medaille was een blijk van de sportieve bekwaamheid en de toewijding van individuele sporters, niet van de verdiensten van het politieke bestel waaruit zij voortkwamen.

Maar nu zijn wij terug bij de esthetiek van de politieke hypnose, zoals ook blijkt uit de stellige verklaring dat China meer gouden medailles moet gaan behalen dan enig land ooit heeft gedaan.

Op het moment dat de olympische fakkel aan het einde van zijn reis – een vondst van de nazi’s, die bij de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn werd geïntroduceerd – Speer juniors boulevard van de macht volgt, zal de wereld opnieuw getuige zijn van een triomf van de totalitaire wil.

Nina Khrushcheva is docent internationale politiek aan The New School University in New York en kleindochter van de voormalig sovjetleider Nikita Chroesjtsjov. © Project Syndicate, 2008

Bekijk het olympische complex van architect Albert Speer Jr. via nrcnext.nl/links

    • Nina Khrushcheva