Meester Bartjens

Sommige mensen bezitten het talent om een gat in de markt te ontdekken. De Amsterdamse schoolmeester Willem Bartjens (1569-1639) was er zo een. In de winter van 1603 viel het hem op dat de ouders van zijn leerlingen vaak aandrongen op goede rekenles voor hun kroost. Niet zo gek, realiseerde hij zich: een jaar tevoren was de VOC opgericht, waardoor de Amsterdamse economie een enorme stimulans kreeg. Er was grote behoefte aan comptoirknechten (administrateurs), landmeters, vestingbouwers en navigatoren. Hiervoor moest je goed kunnen rekenen.

De handige Bartjens besloot hierop in te spelen. In zijn vrije tijd schreef hij het boek Cijfferinge, een rekenmethode vol met opgaven uit de handelspraktijk: als 6 timmermannen in 186 2/3 dagen een schip maken, in hoeveel dagen zouden 10 timmermannen dat karwei dan klaren? Na een korte uitleg hoe met dit probleem om te gaan, gaf Bartjens vervolgens tientallen voorbeelden van sommen die op precies dezelfde wijze konden worden opgelost (overigens: het juiste antwoord is 112 dagen).

Het boek was een doorslaand succes. Niet minder dan twee eeuwen lang zou de methode-Bartjens een onaantastbare positie onder de rekenboeken innemen. De uitdrukking ‘Volgens Bartjens…’, staat nog steeds in de Van Dale om aan te geven dat iets nauwkeurig is berekend. Bartjens zelf kreeg een eervolle positie als stadsschoolmeester van Zwolle en werd een vermogend man. Pas aan het eind van de 18de eeuw zou zijn boek aan populariteit inboeten. Verlichte wiskundigen vonden het onzin dat een kind bepaalde rekenvaardigheden tientallen keren moest herhalen. Volgens hen moesten ze juist leren begrijpen waarom bepaalde algoritmen tot het juiste antwoord leiden.

Tegenwoordig krijgen leerlingen in het basisonderwijs les volgens de ‘realistische rekenmethode’. Die gaat ervan uit dat leerlingen zelf een oplossingsstrategie moeten kunnen vinden bij het uitrekenen van hun sommen. Afgelopen week leverde de Onderwijsinspectie zware kritiek op deze methode; kinderen raken er maar van in de war. Een van tevoren aangeleerde oplossingsstrategie is veel duidelijker. De docenten kunnen hun borst dus wel natmaken. Het moet weer anders in het onderwijs: meer volgens Bartjens, eigenlijk.

Historicus Jaap Cohen onderzoekt het heden aan de hand van het verleden.

    • Jaap Cohen