Waar continenten tegen elkaar botsen is het zeeleven het rijkst

De grote foraminifeer ‘Operculina ammonoides’ (4 mm) heeft net als de inktvis nautilus een schelp die uit kamertjes is opgebouwd. Foto Science Science

De soortenrijkste zeeën ter wereld, tegenwoordig de wateren rond Indonesië, lagen veertig miljoen jaar geleden in Zuidwest-Europa. ’s Werelds weelderigste zeegebied verplaatste zich, in de loop van tientallen miljoenen jaren, via Saoedi-Arabië naar het oosten, doordat botsingen tussen drijvende continenten als Afrika, Azië en Australië steeds verder naar het oosten ondiepe zeeën creëerden. Daarin kan het leven floreren. Dat concludeert Willem Renema van het Leidse natuurmuseum Naturalis uit een vergelijking van fossiele zeedieren en andere organismen van over de hele wereld. (Science, 1 augustus).

De wateren rond Indonesië herbergen tegenwoordig ongeveer tweederde van alle soorten tropisch zeeleven (koralen, vissen). Er leven bijvoorbeeld 23 van de 36 wereldwijd voorkomende geslachten van grote op de zeebodem levende foraminiferen, Renema’s specialisme. Foraminiferen zijn eencelligen met een kalkskelet van gekoppelde kamertjes. Volgens Renema weerspiegelt de diversiteit van deze groep heel goed de totale mariene diversiteit.

De diversiteit aan fossielen van grote foraminiferen van veertig miljoen jaar oud was in de Pyreneeën veel groter dan elders op aarde. De ondiepe zeeën die dit rijke Europese zeeleven mogelijk maakten, ontstonden door het oprukken van het Afrikaanse continent naar het noorden, en de botsing tegen Europa aan. Circa twintig miljoen jaar raakten Anatolië en Saoedi-Arabië op een vergelijkbare manier in de knel, nu door botsing van Afrika tegen Azië. Ook daar ontstond volgens de analyse van Renema een gebied met ondiepe zeeën en de toen grootste soortenrijkdom op aarde.

Ook nu nog hangt de grote diversiteit aan zeeleven in de driehoek tussen het zuiden van de Filippijnen, het oosten van Indonesië en Maleisië samen met de vele ondiepe zeeën in dit gebied. Die ondiepe zeeën zijn ontstaan doordat Australië vanaf het zuidoosten oprukt en tegen Zuidoost-Azië aanduwt, waardoor de Indonesische Archipel verbrokkelt.

Uit een analyse van verwantschappen tussen soorten die nu in het gebied leven concludeert Renema dat de oorsprong van de soortendiversiteit in de wateren rondom Indonesië ouder is dan tot nu toe werd aangenomen. De diversiteit ontstond niet door zeespiegelstijgingen en -dalingen van de afgelopen 2,5 miljoen jaar, maar door veranderingen in zeestromingen als gevolg van plaattektoniek, zo’n tien miljoen jaar geleden. Michiel van Nieuwstadt