Magie, pure magie

De ss Rotterdam is de afgelopen maanden verbouwd tot hotel en congrescentrum op een werf in Wilhelmshaven. Maandag komt het schip aan in Rotterdam waar het wordt afgebouwd Foto Vincent Mentzel Het voormalige Holland Amerika Lijn vlaggenschip de ss ROTTERDAM ligt voor een totale verbouwing tot hotel en congresaccomodatie in de haven van het noordduitse Wilhelmshaven. Begin augustus wordt het schip naar Rotterdam gesleept, waar het een vaste ligplaats aan de kade bij de wijk Katendrecht krijgt.foto VINCENT MENTZEL/NRCH==F/C==Duitsland,Wilhelmshaven, mei 2008 Mentzel, Vincent

Vroeger, toen La Grande Dame nog op en neer pendelde tussen Rotterdam en New York, verdwenen overleden passagiers in een kluis op een van de dekken. Jaren later waart er daarom nog altijd een spook rond op de ss Rotterdam. Paul Beyersbergen proest het bijna uit wanneer hij het verhaal vertelt tijdens een rondleiding door het fameuze stoomschip. „Toch geloofde één van onze werknemers het, met als gevolg dat hij een half jaar lang de plek heeft gemeden waar ooit die kluis stond.”

Beyersbergen (42) geeft leiding aan wat hij zelf „een militaire operatie” noemt. Wat dat betekent, wordt duidelijk op deze zonnige, doordeweekse dag op de werf van het Noord-Duitse Wilhemshaven. Bijna vijfhonderd werknemers lopen af en aan in het schip, en dat al ruim zeven maanden lang. Ze zijn afkomstig uit alle windstreken van Europa. Van Bulgarije tot Portugal, van Litouwen tot Turkije. „Het hele continent werkt mee aan de restauratie”, grijnst Beyersbergen. Extra (goedkope) mankracht was nodig ook, want het voormalige vlaggenschap van de Holland Amerika Lijn bevatte aanzienlijk meer asbest (180 ton) dan aanvankelijk werd aangenomen.

Nu de sanering is voltooid en bijna 38.000 vierkante meter dekoppervlak gereed is voor hergebruik, keert de 228 meter lange oceaanstomer terug naar de stad, waar hij bijna vijftig jaar geleden werd gedoopt door koningin Juliana. Maandagmiddag duwen twee sleepboten de ss Rotterdam de Nieuwe Waterweg op. „Mits het weer meezit”, waarschuwt directeur Hans Elemans van De Rotterdam b.v. in het gelijknamige informatiecentrum op het schiereiland Katendrecht. Voorwaarde voor een succesvolle terugkeer is minimaal zestig aaneengesloten uren met niet meer dan windkracht vijf.

Op het Derde Katendrechtse Hoofd krijgt het schip, na jarenlange omzwervingen en tal van eigenaarswisselingen, een nieuwe bestemming. „Het vliegwiel van Rotterdam-Zuid”, in de woorden van Elemans. Het dertien verdiepingen tellende gevaarte gaat onder meer dienst doen als hotel (257 kamers), conferentiecentrum, theater (600 stoelen) en horecagelegenheid (drie restaurants). Het zal jaarlijks naar verwachting 600.000 bezoekers trekken en levert 300 banen op, plus 475 werkervaringsplaatsen voor mbo-leerlingen van een regionaal opleidingcentrum, het Albeda College. Elemans is vooral trots dat een groot deel van de arbeidsplaatsen ten goede komt aan de bewoners van het verpauperde stadsdeel Katendrecht. „Het is vooral ook hun schip.”

Maar klaar is de ss Rotterdam nog niet. Op de kop van De Kaap wordt de transformatie de komende maanden voltooid. Elemans weigert een datum te noemen, waarop het schip in exploitatie wordt genomen. Hij heeft al vaker op voorspellingen moeten terugkomen. Maar één ding is zeker: de wens van burgemeester Ivo Opstelten zal gehonoreerd worden. Voordat hij op 1 januari afzwaait mag hij de officiële opening verrichten.

Door aanhoudende tegenslagen bij de herstelwerkzaamheden is de komst van het vroegere cruiseschip al zo vaak uitgesteld dat in thuishaven Rotterdam de scepsis de afgelopen maanden toenam. Zelfs op het stadhuis. Tot ergernis van wethouder Dominic Schrijer (grotestedenbeleid, PvdA). „Alsof het om een speeltje ging van enkele romantische kwajongens.” Niets is minder waar, zegt de pleitbezorger van de grootschalige renovatie van Rotterdam-Zuid, kortweg Pact op Zuid. „Het verleden keert terug.”

En dat is een groots verleden. De ss Rotterdam is het grootste passagierschip ooit in Nederland gebouwd. Dat gebeurde vanaf 1956 op de werf van de Rotterdamse Droogdok Maatschappij. Liefhebbers roemen vooral de authentieke kunstwerken aan boord, van onder anderen Wally Elenbaas, en de publieke ruimten van architecten Huig Maaskant en Kees Elffers.

Met name oudere Rotterdammers spreken vol vertedering over ‘de koninklijke dame’. Elemans treft in zijn informatiecentrum met enige regelmaat bezoekers aan, die zich met tranen in de ogen vergapen aan de nostalgische expositiefoto’s. „Het is magie, pure magie.” Zelf ontdekte de oud-voorzitter van de deelgemeente Hoogvliet die pas toen hij drie jaar geleden voor het eerst voet aan boord zette. „Dit schip heeft model gestaan voor alle andere cruiseschepen die nadien zijn gebouwd, maar waarvan er niet één kan tippen aan de schoonheid.” Vooral de ranke boeglijn prijst hij.

Het is niet alleen magie, het is vooral ook trots. Een die appelleert aan de succesvolle wederopbouw van de stad, die in de Tweede Wereldoorlog zwaar werd getroffen. Het schip herbergt dan ook de ziel van Rotterdam, meent Schrijer. „Wat de Gouden Eeuw voor Amsterdam was, waren de twee naoorlogse decennia voor Rotterdam: glorie en vooruitgang.”

Met de ss Rotterdam als een van de iconen van die wederopstanding. Net als de Lijnbaan (1953), destijds de eerste autovrije winkelstraat van Nederland. Maar waar de Lijnbaan haar exclusiviteit gaandeweg verloor, geldt de ss Rotterdam nog altijd als een staaltje van onovertroffen maritiem vakwerk. „Het symbool van de eerste wederopbouw wordt nu het symbool van de tweede wederopbouw”, zegt Schrijer. Behalve een toeristische trekpleister is het erfgoed vooral het gezicht van de beoogde heropleving van het verloederde Rotterdam-Zuid.

Eigenaar van de ss Rotterdam is woningcorporatie Woonbron, die het schip drie jaar geleden voor 1,8 miljoen euro overnam uit de failliete boedel van zakenman Joep van den Nieuwenhuyzen. Bestuursvoorzitter Martien Kromwijk maakte eind februari al bekend dat de restauratiekosten flink waren opgelopen, tot ruim 140 miljoen euro. Twee maanden later volgde alsnog een politieke discussie. Met als inzet de vraag of het maatschappelijke verantwoord is dat een corporatie zoveel geld steekt in een schip. De SP stelde vragen aan minister Ella Vogelaar (Wonen, Wijken en Integratie, PvdA). Die antwoordde dat het een corporatie vrij staat een dergelijke miljoeneninvestering te doen.

Kromwijk erkent dat sprake is van „een risicovol project, maar wij geloven in de meerwaarde”. Het schip brengt wonen, werken, leren en recreëren bijeen, en vergroot het zelfbewustzijn van Zuid, stelt hij. Saillant detail: Kromwijk werd geboren op 11 september 1958 en twee dagen later gedoopt. Op dezelfde dag dus als de ss Rotterdam. „Een smakelijk gegeven”, erkent hij. „Maar tegelijkertijd een die verkeerde suggesties zou kunnen oproepen, dus vandaar dat ik het niet aan de grote klok hang.”

Maar Kromwijk heeft zich niet door sentimenten laten leiden, benadrukt Elemans. Woonbron doet volgens hem wat meer corporaties zouden moeten durven: maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen door voor langere tijd, in dit geval dertig jaar, geld te steken in een duurzaam en grootschalig project. „Dat zet meer zoden aan de dijk dan een paar wipkippen installeren op het speelplein.”

    • Mark Hoogstad