Langs de Wolga (10): In de trein naar Volgograd

12ED5298.JPGOp onze tweede dag in Samara besloten we eens achter de schermen van de glamour van het moderne kapitalisme te kijken en dronken we een kop koffie met Sergej Koert-Adzjiev, hoofdredacteur van de onafhankelijke, kritische en door Gorbatsjov gefinancierde kwaliteitskrant Novaja Gazeta. Enkele dagen na afloop van de Eurotop, die in mei vorig jaar in Samara werd gehouden en door een demonstratie van de oppositie was opgevrolijkt, vielen de autoriteiten zijn redactielokaal binnen en werden zijn computers in beslag genomen. Sindsdien kan de krant niet meer verschijnen.Hoe het gesprek verder ging, kunt u een dezer dagen in de papieren NRC Handelsblad lezen. Het was in ieder geval veelzeggend voor de huidige gang van zaken in Rusland, waar het goed met je gaat zolang je de machthebbers steunt, maar waar je wordt geïntimideerd en vervolgd zodra je je kritiek in het openbaar uit. ,,Oppositievoeren staat gelijk aan zelfmoord”, zei de hoofdredacteur tot slot.12ED521511.jpgOndanks zijn droevige relaas blijft Samara een mooie, zuidelijke en ontspannen stad. Vooral omdat zich die dag een zonsverduistering voltrok. Een oude man op straat bood ons een röntgenfoto aan van zijn gebroken been, die we als zonneglas mochten gebruiken.Terwijl de zon boven Samara voor een deel achter de maan verdween, speelden op het strand jongeren in T-shirts van Verenigd Rusland volleybal. Bij de fabriek van het beroemde Samara-bier, een eindje verderop, stonden burgers van alle leeftijden te dringen om voor 27 roebel (80 eurocent) per liter enkele jerricans fabrieksbier weg te halen. 12ED5372.JPG,,Het is heerlijk en bevat geen conserveringsmiddelen”, zei een jongen, die veertig liter naar zijn Mitsubishi-jeep sleepte, als in een reclamespotje. ,,Genoeg voor het weekend”, voegde hij er stoer aan toe.12ED5488.JPGNaast de fabriek bevond zich het levendigste punt van de stad: de aanlegplaats van de veerboten die naar de overkant van de Wolga varen, waar tal van dorpen liggen. Een bejaard echtpaar uit Samara waagde de overtocht voor het eerst. ,,We zijn in ons hele leven nog nooit aan de overkant geweest”, zei de vrouw. ,,Maar nu gaan we naar familie, die in een dorp woont.” Ze overwogen aanvankelijk nog even met een van de kleine motorbootjes te gaan, maar die kosten 300 roebel per persoon en dat konden ze niet betalen. ,,Dan nog maar een half uur wachten op die ellendige pont”, zei de man.DSC00205.JPGDezelfde avond verlieten we Samara vanaf het hypermoderne, glazen station met de nachttrein naar Volgograd, het voormalige Stalingrad. Het zou een tocht worden van 19 uur in een slaapwagon.Reizen per trein is in Rusland altijd een bijzonder avontuur. Er bestaat eigenlijk geen betere manier om met Russen in contact te komen. Bovendien is zo’n trein een relikwie uit de Sovjet-Unie. Op het eerste gezicht zien de wagons eruit alsof ze in de jaren vijftig zijn gebouwd en twintig jaar geleden een overhaaste opknapbeurt hebben ondergaan. Maar in werkelijkheid bleken ze gebouwd in de nadagen van Gorbatsjov, volgens de Lada-formule van ‘eens een goed ontwerp, altijd een goed ontwerp’.DSC00209.JPGHet mooiste attribuut in zo’n wagon is het warmwaterapparaat, dat op hout wordt gestookt en waaruit je water kunt tappen voor koffie of thee. Mijn vrouw en ik deelden een vierpersoons coupé met een jonge legerkapitein, Sasja, en een dame van halverwege de vijftig, Lida. ,,Ik ben op weg naar de oorlog, naar Tsjetsjenië”, zei Sasja, toen hij zich aan me voorstelde. Hij was een week bij zijn vrouw en vierjarige zoontje in Samara op bezoek geweest en moest nu weer terug. ,,Het is er weliswaar geen oorlog meer, maar het is er constant gevaarlijk”, zei hij.Toen vroeg Sasja me ineens of Nederland ook een veiligheidsdienst had als de FSB. Ik vertelde hem over de AIVD en wilde daarop van hem weten wat zijn missie in Tsjetsjenië nu precies was. ,,Daar mag ik niets over vertellen”, antwoordde hij. Een echte professional.Lida lag inmiddels op haar bedje te zuchten en te steunen. Ze had keelontsteking opgelopen tijdens een weekje vakantie bij haar zuster in Samara en dacht dat er iets heel ernstigs met haar aan de hand was. ,,Ik houd er nu eenmaal niet van om naar het ziekenhuis te gaan”, zei ze, toen ik haar adviseerde een dokter te bezoeken. Tranen biggelden over haar wangen en ik vermoedde een combinatie van liefdesverdriet, melancholie en verkoudheid. Gelukkig voor alle partijen ging ze al snel slapen. De hele nacht stootte ze het geluid uit van een pruttelend motorbootje dat in een sluis wacht tot het op volle snelheid verder kan varen.Op de gang had ik inmiddels kennis gemaakt met Andrej, een jonge econoom die bij een machinefabriek werkte en meer in het buitenland doorbracht dan in Samara en Volgograd, waarna hij vandaan kwam. Hij legde me van alles uit over de Russische manier van zakendoen, waarbij het stelen van overheidsgeld volgens hem een doodgewone zaak was. ,,Iedereen doet eraan mee, tot in het Kremlin”, zei hij. ,,Het is nu eenmaal onze traditie. Net zoals het betalen van steekpenningen, want als je dat niet doet, blijf je als zakenman nergens.”Andrej kon om die tradities nu nog lachen, maar gaf ook toe het te betreuren dat zoveel Russen er slachtoffer van werden. Daarna schakelden we over op de Russische literatuur en hadden we het over de actualiteit van de verhalen van Tsjechov en Gogol in het dagelijkse Rusland.DSC00207.JPGDe volgende ochtend was het of wij gevieren al heel lang in de coupé woonden. We wisselden voedsel uit, voerden gesprekken over ditjes en datjes. Lida vertelde nu dat ze al dertig jaar bij de MVD, de politie, werkte en inmiddels was opgeklommen tot de rang van majoor. ,,Maar volgend jaar ga ik met pensioen”, zei ze. Daarop haalde ze een pasfoto van haar zoon uit haar portemonnee. ,,Hij is ook officier bij de MVD”, zei ze nu, opnieuw met tranen in haar ogen.Sasja vroeg nu of we in Nederland ook van die krappe slaaptreinen hebben. Ik legde hem uit dat bij ons de afstanden nogal kort zijn en je daar dus geen slaaptrein nodig hebt. Maar om hem toch tevreden te stellen, vertelde ik hem dat in de rest van West-Europa wel slaaptreinen rijden en dat die ook krap zijn. ,,Maar in Rusland is het veel gezelliger”, zei ik. Hij glimlachte verlegen. Maar al snel keek hij weer somber uit zijn ogen en gingen zijn gedachten terug naar Tsjetsjenië.(Foto’s Oleg Klimov en Michel Krielaars)

    • Michel Krielaars