Gelovig én modern

Turkije kent een nieuwe klasse: carrièrevrouwen met een hoofddoek. Ze zijn moslima, maar houden van Amerikaanse films als ‘Kill Bill’. „De oude elite is bang voor ons.”

Fotografe Bahar Mandan Yildirim Mandan, Bahar

Zondagavond zat Bahar Mandan Yildirim (27) thuis toen opeens de telefoon rinkelde. Een collega van de islamitische krant Zaman, waar Bahar als fotografe werkt, belde haar om te zeggen dat er in Istanbul bommen waren ontploft. „Ik ben direct de taxi in gestapt en er naar toegereden”, zegt ze, terwijl ze haar hoofddoek goed doet. „Nee, zo’n opdracht is niet gemakkelijk. Je ziet het allemaal: lijken, gewonden, bloed. Maar ik ben er aan gewend geraakt. Ik draag een hoofddoek, maar de krant stuurt mij overal naar toe.”

Een gelovige fotografe met een hoofddoek die bomaanslagen fotografeert – het past niet in het wereldbeeld van de gemiddelde seculiere Turk. Veel seculiere Turken zien de hoofddoek als een symbool van de onderdrukking van de vrouw. In de islam, vinden zij, hebben mannen het voor het zeggen en worden vrouwen in het zwart ingepakt en weggestopt in de keuken.

Het is dan ook geen toeval dat de grote demonstraties van vorig jaar tegen de ‘gelovige’ AK-partij van premier Erdogan en voor het secularisme van de Turkse Republiek mede werden georganiseerd door vrouwenorganisaties. In Arabische landen hobbelen in het zwart ingepakte vrouwen een kilometer achter hun echtgenoot aan, beweren Turkse feministes vaak. Dat dit in Turkije niet gebeurt, heeft volgens hen maar een oorzaak: het Turkse secularisme.

Maar hoe realistisch is dit beeld? De afgelopen jaren is er een nieuwe klasse ontstaan in Turkije: gelovige vrouwen die een hoofddoek dragen en toch in het volle leven staan. Fotografe Bahar Mandan Yildirim is slechts een van de vele duizenden leden van deze nieuwe klasse. Modeontwerpster Rabia Yalcin draagt bijvoorbeeld ook een hoofddoek en ontwerpt in een pand in de chique wijk Nisantasi haute couture voor de elite van Turkije.

De familie van Mandan Yildirim komt uit Trabzon, een slaperige stad in Noord-Oost Turkije. Haar familie is gelovig, de laatste jaren meer dan vroeger. „Geloof hoorde er bij ons gewoon bij”, vertelt ze. Haar moeder hield zich ook niet altijd aan de regels, soms zag je haar haar en af en toe waren haar mouwen te kort naar islamitische begrippen. Mandan Yildirim familie is niet welgesteld – haar vader is elektricien – toch ging ze naar de universiteit om fotografie te studeren. „Er zijn honderden vrouwen die dezelfde achtergrond hebben als ik”, zegt ze. „Onze families zijn van het platteland naar de steden gekomen. De elite daar had geen probleem met ons zolang we als poetsvrouwen of chauffeurs werkten. Dan mochten we aan onze waarden vasthouden. Maar toen we naar de universiteit gingen en een betere baan wilden, werden we een bedreiging. Dat is het hele conflict dat nu in Turkije speelt. Het gaat helemaal niet om een strijd tussen geloof en secularisme. Het is een strijd tussen twee klassen. De oude elite is bang voor ons, daar komt het op neer.”

Hier zit een kern van waarheid in: eerdere generaties vrouwen die carrière maakten, waren inderdaad afkomstig uit families die al lang in de grote steden woonden, welgesteld waren en weinig affiniteit hadden met de islam. Het profiel van de gelovige carrièrevrouw is heel anders.

„Ik kom ook uit Trabzon”, vertelt modeontwerpster Rabia Yalcin. Haar familie was zo traditioneel gelovig dat haar vader van mening was dat zij eigenlijk helemaal niet naar school hoefde. Sputterde haar moeder niet tegen? „Die zei altijd: je vader weet het”, antwoordt ze. „Na de tweede klas werd ik van de lagere school gehaald. Nu zegt mijn vader wel eens: als ik je door had laten studeren, dan was je nu de premier van Turkije geweest.” Yalcin verkoopt inmiddels jaarlijks zo’n 300 creaties per jaar. De gemiddelde prijs voor een ontwerp is zo’n 10.000 dollar, vertelt ze lachend. Al draagt ze zelf een hoofddoek, ze maakt ook gewaagde jurken. „Ik ben professioneel”, zegt ze. „Ik bemoei me niet met wat anderen willen. Als jij water wil drinken, ga ik jou geen koffie opdringen.” Maar zou ze zelf een jurk met met open hals en korte mouwen dragen? „Niet publiekelijk”, zegt ze. „Maar wel misschien binnen de familie.”

Veel seculiere Turken beweren dat vrouwen als Bahar Mandan Yildirim en Rabia Yalcin Turkije willen omvormen tot een religieuze staat. Maar er is iets heel anders aan de hand. Deze vrouwen treden vanuit een traditionele, religieuze achtergrond het moderne leven in. Zij willen het geloof en de hoofddoek behouden, maar dat betekent helemaal niet dat zij van Turkije een soort Iran willen maken. Sterker nog, beide vrouwen staan open voor de westerse cultuur en volgen alles wat uit Europa en de Verenigde Staten komt op de voet. Vraag hun om een lijstje favorieten en het antwoord komt direct. Het favoriete parfum? Cool Water (Bahar), Kenzo (Yalcin). De beste modeontwerper? Valentino (Yalcin). Een mooie buitenlandse film? Kill Billl (Mandan). Enzovoorts.

Maar levert deze combinatie van twee werelden dan geen problemen op? Kun je wel tegelijkertijd gelovig zijn en modern? Zijn de leerstellingen van de islam zo maar toe te passen in de moderne wereld die toch fundamenteel verschilt van het Turkse platteland? „Ik ben nog steeds dezelfde”, zegt modeontwerpster Yalcin beslist. „Ik ben absoluut niet veranderd en mijn geloof is dat ook niet.”

„Ik probeer alleen maar een goede moslim te zijn”, zegt fotografe Mandan Yildirim bescheiden. „Of ik dat ben, kan alleen God beslissen.”

Dat zijn allemaal woorden, bij enig doorvragen blijkt dat het geloof van de dames toch behoorlijk verschilt van de islam zoals die in traditionele dorpen wordt beleefd. In zulke dorpen zijn regels regels en is de man de baas van de vrouw. „Veel mensen weten helemaal niet wat de islam inhoudt”, zegt fotografe Bahar Mandan Yildirim. „Ze denken dat een vrouw bijvoorbeeld niet mag scheiden maar dat mag wel van onze godsdienst.” Voor traditionele moslims is de hoofddoek een gebod: elke moslima moet er een dragen. Yalcin ziet het anders „De belangrijkste eis van de islam is menselijkheid”, zegt de ontwerpster. „Als er een lijst vereisten is in het geloof, dan is de hoofddoek daarvan de allerlaatste.” En hoe zit het met de rolverdeling tussen man en vrouw? „Mijn man en ik verdelen de taken”, zegt fotografe Mandan Yildirim. „Ik kom vaak later thuis dan hij. Gisteren was hij aan het stofzuigen toen ik thuis kwam. Toen ben ik maar gaan koken.”

En zo is de Turkse realiteit veel complexer dan seculiere Turken denken. Turkije verandert, dat is waar, en dat komt mede doordat gelovige vrouwen als Bahar Mandan Yildirim en Rabia Yalcin aan de weg zijn gaan timmeren. Vrouwen als Mandan Yildirim en Yalcin veranderen Turkije, maar zij veranderen zelf daarbij ook. Zo zou Yalcin niet breken met haar dochter om de hoofddoek. „Natuurlijk zou ik droevig zijn als mijn dochter geen hoofddoek wil dragen”, zegt de ontwerpster. „Maar alleen vanuit religieus oogpunt. Zij heeft een recht om te kiezen en dat respecteer ik.”

En fotografe Mandan Yildirim? Ze kijkt bedeesd als ze hoort dat ze soms klinkt als een moderne feministe. „Ik blondeer mijn haar niet en ik gebruik geen make-up”, zegt ze. Maar dan gaat ze verder over haar werk. „Vroeger werden wij, vrouwen met een hoofddoek, genegeerd.” Ze verheft haar stem. „Maar ik zeg je: wij zijn er en we blijven.”

    • Bernard Bouwman