Freuds gelijk

Hersenafwijkingen zijn meestal niet het gevolg, maar de oorzaak van een moeilijke baring.

Een moeilijke geboorte krijgt in één op de drie gevallen onterecht de schuld van een gestoorde hersenfunctie van het kind later. De hersenafwijkingen, zoals geestelijke achterstand en spasticiteit, zijn vaak al lang voor de geboorte in de baarmoeder ontstaan.

In 1862 beschreef William John Little in Londen voor het eerst 47 spastische kinderen. Littles overtuiging, dat de oorzaak van spasticiteit een geboortetrauma zou zijn, klinkt nog steeds door. Dat geldt vreemd genoeg niet voor de tegenovergestelde mening van Sigmund Freud, die na een zorgvuldige studie in 1897 concludeerde dat een moeilijke geboorte niet de oorzaak kon zijn van spasticiteit, maar dat zowel het neurologische ziektebeeld als de moeilijke baring gezien moeten worden als het gevolg van een stoornis in de hersenontwikkeling in de baarmoeder. Ook bij kinderen met een geestelijke achterstand krijgt de baring vaak de schuld. Het Prader-Willi syndroom is een genetische afwijking die in de loop van de jaren leidt tot enorme vetzucht. De baring verloopt bij velen van hen moeilijk en later blijken deze kinderen een geestelijke achterstand te hebben. Niet de gestoorde baring is hier de oorzaak van, maar de genetische afwijking, die al bij de conceptie aanwezig is. Zuurstoftekort rond de geboorte blijkt slechts bij 6 procent van de op tijd geboren kinderen met spasticiteit en 1 procent van de kinderen met een geestelijke achterstand de oorzaak van hun hersenziekte te zijn. Al lang voor de geboorte zijn die kinderen in de problemen, zoals blijkt uit hun groeivertraging en verminderde bewegingen in de baarmoeder. Spasticiteit kent heel verschillende oorzaken, zoals genetische afwijkingen, intra-uteriene infecties, jodiumtekort en blootstelling aan chemicaliën. Omgekeerd is het opvallend dat een ernstige hersenbeschadiging vaak niet ontstaat als een normale foetus bij de baring opeens een zuurstoftekort krijgt, zoals Sigmund Freud al zei. Maar als het zuurstoftekort tijdens de zwangerschap langdurig optreedt, kan het leiden tot spasticiteit. Het gelijk van Freud is te verklaren door de actieve rol die de foetus speelt bij de baring. De hersenen van het kind spelen een cruciale rol, zowel bij het op gang komen als het beloop van de baring. De relatie tussen een moeilijke baring en hersenfunctiestoornissen ligt daardoor in veel gevallen net andersom dan meestal werd aangenomen. Een moeilijke baring of een baring die te vroeg of te laat optreedt, is nogal eens het gevolg van een probleem in de hersenontwikkeling van het kind in de baarmoeder. En ook die hersenontwikkelingsstoornis kan berusten op een genetische stoornis, zuurstoftekort in de baarmoeder, infecties, blootstelling aan medicijnen of verslavende stoffen die de zwangere moeder neemt, zoals morfine, cocaïne of roken. Dit betekent dat het zoeken naar de oorzaak van een te vroege of moeilijke geboorte niet compleet is zonder onderzoek van de hersenen van het kind.

Vijfendertig jaar geleden hebben we in een onderzoek met dr. W.J. Honnebier al aangetoond dat de hersenen van het kind een heel actieve rol spelen bij de baring. Kinderen zonder grote hersenen (anencefalen) worden meestal veel te vroeg of veel te laat geboren, De normale, heel precieze timing van de baring rond de veertig weken zwangerschap is bij hen totaal verdwenen en de geboorte zelf verloopt veel langzamer dan normaal. Door de afwezigheid van een hormoon uit de hersenen van het kind duurt de uitdrijving tweemaal zo lang en laat de geboorte van de placenta driemaal zo lang op zich wachten. Dat de helft van de anencefalen de baring niet overleeft, laat zien hoe belangrijk goed functionerende hersenen van het kind zijn tijdens de baring. Zij nemen de maatregelen die nodig zijn om het bloed vooral te laten gaan naar die organen die belangrijk zijn voor de overleving tijdens de baring, zoals het hart, de bijnier, de hypofyse en de hersenen. Dierexperimenten hebben vervolgens de vele stappen ontsluierd die hiervoor nodig zijn. Het kind geeft het eerste signaal voor het op gang komen van de baring als zijn hersenen registreren dat het de moeder niet veel langer zal lukken om de snel toenemende hoeveelheid voedingsstoffen die het nodig heeft, te leveren, precies zoals Hippocrates, priester, arts en filosoof (460-370.v.C.), al zei. Inderdaad, de baring is zo belangrijk dat het onverstandig zou zijn om haar uitsluitend aan je moeder over te laten.

Dick Swaab

De auteur is hoogleraar in de neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is verbonden aan het Nederlands instituut voor Neurowetenschappen. Reacties en vragen kunt u sturen naar zbrieven@nrc.nl