Retro calvinisme

Een streng protestants opgevoede kennis zei eens pinnig: „Zeg, ik ben opgegroeid met een boze God die strenge regels stelde en me strafte. De afgelopen jaren is er gelukkig een nieuwe spiritualiteit die zegt: voel je vrij, wees positief en luister naar je gevoel. Maar nou kom jij weer met zelfbeheersing, regels en straf!”

Ik begrijp haar wel. Ze komt uit een humorloos en negatief geloof dat haar probeerde te helpen door helaas alleen kritiek te leveren op wat ze verkeerd deed en nooit eens een compliment voor wat ze goed deed. Dat is de reden dat ze nog steeds opstandig wordt bij woorden als regels en straf. En misschien is dat uiteindelijk ook wel de reden dat moderne spiritualiteit in ons land zo’n halfzachte, mierzoete hap is. Door alles wat riekt naar negativiteit te weren wordt het smakeloos, sentimenteel en steriel. En dus leugenachtig.

Om het goede te doen hebben wij mensen regels, discipline en straf nodig. Wij kunnen het kwaad ontkennen maar het kwaad ontkent ons niet. Discipline en regels zijn vervelend maar leven zonder is veel erger. Je betaalt nu een kleine prijs of straks een grote. Zelfbeheersing lijkt een opoffering maar is slim eigenbelang.

Het boek Zo werkt dat in Nederland stelt: „Halverwege de zestiende eeuw werd het calvinisme (...) met groot succes de dominante religie. Het benadrukte dat alle mensen onvolmaakt geboren worden, geneigd tot zonde, en dat je er je hele leven aan moet werken om jezelf te verbeteren (...) Daarom moet iedereen zijn eigen gedrag onder de loep nemen om na te gaan welke smetten er aan kleven, om daar dan aan te werken. Dat was dus eerder een oproep tot individueel zelfonderzoek dan tot collectieve geloofsuiting. Tot op de dag van vandaag bevorderen calvinistische kerken met hun vrij lege, weinig versierde en witte interieur een individualistische, naar binnen gekeerde stemming.”

Als je zoiets leest kan je niet anders concluderen dan dat het calvinisme, dat zijn dominante positie tot ongeveer 1850 behield, zo slecht nog niet was, vooral dat individuele zelfonderzoek en er je hele leven aan moet werken om jezelf te verbeteren. Nederland van 2008 kan daar nog wat van leren. Die trendy spiritualiteit is in principe goed nieuws. Maar het mag best iets calvinistischer.

Televisiemaker François de Waal is op zoek naar no-nonsense spiritualiteit.

    • François de Waal