Machtsdeling à la Kenia werkt niet in Zimbabwe

In Kenia en Zimbabwe beide ex-Britse koloniën, leidden verkiezingen tot veel geweld. Maar het Keniaanse model lijkt geen oplossing voor Zimbabwe.

Honderden baby’s in Kenia heten sinds dit voorjaar Kofi. Een stadsbus met een enorme afbeelding van Kofi Annan heet De Verlosser. Een pasgeboren neushoorntje in een dierenopvang in Nairobi werd vernoemd naar de vredesstichter.

De voormalige secretaris-generaal van de Verenigde Naties onderhandelde begin dit jaar tussen president Mwai Kibaki en oppositieleider Raila Odinga wegens het grootschalige geweld dat was uitgebroken na de omstreden verkiezingen in december. Annan slaagde erin om de kemphanen een regering van nationale eenheid te laten vormen en hielp zo een burgeroorlog in Kenia voorkomen.

Het Keniaanse compromismodel is sindsdien aangeprezen als voorbeeld voor Afrikaanse staten in politieke crisis, zoals Zimbabwe. Regeringspartij Zanu-PF van president Robert Mugabe en oppositiepartij MDC van Morgan Tsvangirai praten over een eenheidsregering nadat Mugabe met geweld een vijfde opeenvolgende termijn had afgedwongen. President Thabo Mbeki van Zuid-Afrika, die bemiddelt, vloog vandaag naar Zimbabwe om beide partijen over te halen verder te gaan met hun vastgelopen besprekingen.

Het democratiseringproces op het continent, dat na de Koude Oorlog werd ingezet, liep het afgelopen jaar stevige averij op. Door de grootschalige fraude werd de gang naar de stembus in Afrika’s volkrijkste staat Nigeria een aanfluiting, de Keniaanse verkiezingen vervreemdden de jonge generatie kiezers van de politiek en ook in Zimbabwe werd de volkswil genegeerd. De moeizaam bevochten democratische vrijheid, politieke pluriformiteit en het recht op vrije verkiezingen staan onder druk.

„Deze ontwikkelingen roepen opnieuw de vraag op of het meerpartijensysteem de oplossing voor Afrika is”, zegt analist Richard Dowden van het Koninklijk Afrika Instituut in London.

Kenia en Zimbabwe lijken in sommige opzichten op elkaar. Beide staten zijn ex-Britse koloniën met een aanzienlijke blanke gemeenschap ten tijde van de onafhankelijkheid en met agrarische economieën. Op politiek terrein echter verschillen Kenia en Zimbabwe. „Een machtsdeling zoals in Kenia is ondenkbaar in Zimbabwe”, meent Dowden.

Een hoge Keniaanse militair, die anoniem wil blijven, wijst op het scherpe contrast tussen de status van het Zimbabweaanse leger en de rol van de Keniaanse militairen bij de politieke crisis in Kenia eerder dit jaar: „De hoofden van onze militaire afdelingen waren nauwelijks bij de noodsituatie betrokken. Zeker, in de strijdkrachten voelden we de gevolgen van de opgewekte stammenrivaliteit, maar we bleven neutraal.”

In Zimbabwe echter „heeft het leger de regels overschreden door politieke uitspraken te doen ten gunste van Mugabe”, kritiseerde een andere (gepensioneerde) Keniaanse generaal, Lazarus Sumbeiyo, onlangs zijn collega’s in Zimbabwe. De macht in Zimbabwe ligt bij militairen en veiligheidsagenten en bij Zanu-PF. Iedere ambtenaar is Zanu-PF-lid met een grote aanhankelijkheid aan Mugabe. Een coalitie met een dergelijke onverzoenlijke kliek lijkt onmogelijk.

Ook de politieke partijen in de twee landen spelen verschillende rollen. In tegenstelling tot in Zimbabwe vormen de partijen in Kenia niet veel meer dan een middel om aan de macht te komen. Het ontbreekt aan geschiedenis, cohesie en ideologie. Politici kunnen op één dag drie keer van partij verwisselen, een zonde in Zimbabwe. Het was in Kenia dus ook redelijk gemakkelijk om de politici uit de verschillende partijen onder de paraplu van de coalitie van nationale eenheid bijeen te brengen.

Wie de verkiezingen in Kenia won, is nog steeds onbekend. In Zimbabwe hoeft geen twijfel te bestaan over de grote meerderheid die de oppositiepartij van Morgen Tsvangirai behaalde. Kenia is veel diverser dan Zimbabwe, met meer stammen, rassen en religies. Kenia kende nooit een strak geleide pers zoals Zimbabwe en sluit geen politieke tegenstanders meer op. Kortom, het is veel pluriformer dan Zimbabwe en voor een ouderwetse autocraat als Mugabe is vermoedelijk geen plaats meer.

Een meerderheid van 78 procent van de Kenianen steunt volgens een recente peiling hun nieuwe regering. „Het is zeker geen liefdesaffaire tussen Odinga en Kibaki geworden”, merkte vorige week de Duitse ambassadeur Walter Lindner op. Hij voorziet de Keniaanse regering van nationale eenheid regelmatig van advies wegens zijn eigen coalitie in Berlijn. Maar heeft de Keniaanse noodoplossing de democratie gered?

Richard Dowden: „Regeringen van nationale eenheid brengen Afrika terug bij het éénpartijsysteem.” De vorming van een eenheidsregering na vervalste verkiezingen biedt een noodoplossing voor Afrikaanse dictators om aan de macht te blijven. „Maar”, vervolgt Dowden, „het betekent niet noodzakelijkerwijs een terugkeer naar een dictatuur. Er kunnen regeringen ontstaan waarin diverse belangen zijn vertegenwoordigd.”

Critici wijzen er op dat strijdende partijen vooral samenwerken omdat zij zo toegang krijgen tot mooie baantjes. Maar het is óók een alternatief voor de veel voorkomende praktijk in Afrika van ‘de winnaar krijgt alles’. Dowden: „Afrika kent nog heel veel fragiele politieke systemen, er zijn concurrerende stammen, regio’s en religies die allemaal een rol willen spelen. Een systeem waarbij de partij die nipt de meeste stemmen krijgt, automatisch alle macht opeist, is ook niet goed voor Afrika.”