Een gewichtig Duits lesboek

Tienduizenden Nederlanders die voor de intrede van de nu vrijwel vergeten Mammoetwet naar het middelbaar onderwijs gingen, moesten jarenlang de Schwere Wörter van uitgever Wolters-Noordhoff doorworstelen.

Schwere Wörter was een venijnig klein boekje, dat slim inspeelde op het bekende gegeven dat Nederlands en Duits zeer verwant zijn maar talloze verraderlijke verschillen vertonen.

Het schoolboek verscheen al ver voor de oorlog en bleef vanzelfsprekend tijdens de bezetting gehandhaafd. Alleen werd de naam van de voornaamste samensteller, Gerzon, een paar jaar lang weggelaten. Hij was Joods.

Wat bij lezing verwondert is de keuze van de voorbeelden. Die Eltern sollen den Kindern nicht immer ihren Willen tun, begint het al op een van de eerste pagina’s. Die Kinder werden eben heutzutage viel weniger streng als früher erzogen, gaat het verder.

Je kunt je niet aan de gedachte onttrekken dat de samenstellers het hier absoluut niet mee eens zijn. Der Vater gab dem Jungen eine derbe Ohrfeige, staat dan ook even verderop.

Gevolgd door: Mit solchen Verbrechern müsste man viel strenger verfahren.

Het goede voorbeeld wordt even verderop gegeven. Als gefälliger junger Mann trug er die Pakete für die Tante. Maar vervolgens is er nog veel te mopperen. Schon früh zeigte der Junge einen hang zum Lügen und Stehlen.

Voogden hadden destijds nog de taak om kinderen in het gareel te houden. Der Vormund machte Fritz ernstliche Vorhaltungen wegen seiner Nachlässigkeit und Faulheit. Zelfs jeugdig alcoholisme wordt avant la lettre aan de kaak gesteld. Es ist sehr zu bedauern, dass der junge Mann wieder dem Laster der Trunksucht verfallen ist.

Nadrukkelijke stichtelijkheid is niet het enige dat opvalt. Het lugubere en zwartgallige lijkt de voorkeur van de samenstellers te hebben. Ich hätte ihn einer solchen Grausamkeit nicht für fähig gehalten, luidt een voorbeeld. Machen sie sich auf das Schlimmste gefasst, meldt de dokter. Reuevoll sah der Greis auf sein verfehltes Leben zurück. Die Mutter starb vor Gram über den Verlust ihres einzigen Kindes.

De oorlog lijkt wel voort te woekeren tussen de regels, zelfs in de uitgave van 1969. Die Fliehenden stiegen brutal über die Leiber der langsam kriechende Verletzten hinweg. „De vluchtenden stapten als beesten over de lichamen van de langzaam voortkruipende gekwetsten heen”, luidt de krakkemikkige vertaling. Daar zit je dan op een zonnige dinsdagmorgen in je Duitse les.

Der Gefangene gebärdete sich wie toll, als er abgeführt werden sollte. Prettige middag.

Mir graute vor dem entsetzlichen Anblick. Die Deutschen hatten in Rußland entsetzliche Verheerungen angerichtet.

Narigheid, maar ook veel fatsoen. Solche Leute freveln gegen die Moral der Gesellschaft. Ik voel ’m al hangen, en u? Unerschütterlich in seinen Grundsätze, bekämpfte er alles, was er in der Gesellschaft als sittliche Fäulnis glaubte betrachten zu müssen.

Onwankelbaar in hun beginselen schijnen de samenstellers van Schwere Wörter te willen bestrijden wat zij in de maatschappij als zedelijk bederf meenden te moeten beschouwen.

Mocht u overigens denken, dat ik slechts het slimste van het ganse boekje gekozen heb, dan melde ik u, dat ik maar tot zijde veertig ben aangeland. Het werd mij alles te veel.

Maar mij werd evenzeer zonneklaar dat er, als er na de Mammoetwet opeens te kiezen viel, tienduizenden scholieren het Duits lieten vallen. Misschien wel ter schulde van die verduivelde zware woorden.