Red Bosnië voordat het uiteenvalt

Europa viert de aanhouding van Karadzic, maar negeert alarmsignalen uit Bosnië, betoogt Paddy Ashdown. Dat is een blunder, want dit gebied is de spil van de problemen op de Balkan.

In Bosnië voltrekt zich een afschuwelijke paradox. Radovan Karadzic is eindelijk op weg naar Den Haag. Maar de opdeling van Bosnië waarvan hij droomde, is nu waarschijnlijker dan ooit sinds hij voortvluchtig werd. De dag nadat Karadzic was aangehouden, vloog ik naar Sarajevo, in de verwachting een stad in feeststemming aan te treffen omdat de architect van de belegering van Sarajevo, een kwelling van vier jaar waarin tienduizend doden vielen door Servische kanonnen, achter de tralies zat. Maar na een korte vlaag van vreugde is de stemming somber. Want de bevolking weet dat Bosnië weliswaar ’s werelds meest geslaagde poging tot wederopbouw na een conflict mag zijn, maar dat na tien jaar van vooruitgang de dreiging reëel is dat Bosnië weer uiteenvalt.

Ditmaal niet door agressie van buitenaf, maar vanwege vermoeidheid en misrekeningen aan de kant van de internationale gemeenschap, die Bosnië nog altijd naar zijn toekomst zou moeten begeleiden. Ik denk dat Washington het gevaar wel ziet, maar van Brussel weet ik dat zo net nog niet. Daar denken ze dat Bosnië geregeld is. Daar is het beleid inmiddels om ‘in Bosnië niet dwars te liggen’, terwijl Kosovo en Belgrado worden afgehandeld.

Dit is niet alleen tactisch verkeerd, het is strategisch rampzalig. Als de afgelopen twintig jaar ons iets hebben geleerd, is het dat Bosnië de spil van de problemen op de Balkan is. Kosovo zou niet eenvoudig worden, maar dat was een op te lossen korte termijnkwestie. Belgrado zal altijd centraal blijven staan en vaak moeilijkheden opleveren. Maar ook al heeft Servië conflicten geëxporteerd, het is daar de laatste jaren niet het middelpunt van geweest. Dat was in de loop der eeuwen altijd Bosnië, waar zelfs een moment van dwarsdrijverij algauw de voorbode van een blijvende tragedie kan worden. Er is geen verbeelding nodig om te weten wat er gebeurt als het in Bosnië fout gaat – de herinnering behoort genoeg te zijn.

Het overwegend Servische deel van Bosnië, de Republika Srpska – de schepping van Karadzic – heeft het vacuüm gezien waar wil en beleid hadden moeten zijn. Premier Milorad Dodik draait inmiddels agressief een decennium hervormingen terug. Hij heeft de parallelinstellingen van Montenegro ingevoerd en delegaties daar naartoe gestuurd om te bekijken hoe dat land zich heeft afgescheiden. Hij heeft de autonomie die het Daytonakkoord (1995) verschafte gebruikt om het Bosnië dat Dayton voor ogen stond, te ondermijnen.

Hij gelooft niet dat Bosnië kan blijven voortbestaan en wil dit ook niet. Hij beschouwt de Republika Srpska niet als deel van een staat, maar als een staat op zichzelf. Zijn heerschappij over zijn ministaat wordt steeds centralistischer, terwijl de instellingen steeds meer onderhevig zijn aan ernstige beschuldigingen van corruptie. Zijn doel is ongetwijfeld algehele autonomie en uiteindelijk waarschijnlijk een afscheiding, zodra de internationale gemeenschap vertrekt of haar belangstelling verliest. En zover zou het halverwege volgend jaar al kunnen zijn, als het Bureau van de Hoge Vertegenwoordiger wordt gesloten en diens uitvoerende bevoegdheden worden beëindigd.

Bosnië was de smeltkroes waarin de EU de instrumenten van haar buitenlands beleid ontwikkelde. Met een nog altijd aanwezige EU-legermacht, een speciale EU-vertegenwoordiger met uitvoerende bevoegdheden, een enorm EU-hulpbudget en een grootscheepse EU-politiemissie heeft de EU meer invloed in Bosnië dan in enig ander land. Wat zegt het over de pretenties van de EU als wij niet doeltreffend optreden om te voorkomen dat dit stukloopt?

De toetreding van Bosnië tot het Stabilisatie- en Associatiepact met de EU is welkom, maar zal op zichzelf deze dynamiek niet veranderen, tenzij Brussel steun verleent. Chris Patten zei als Europees commissaris altijd dat het gevaar was dat ze op de Balkan deden of ze hervormden en dat de EU deed of ze hen geloofde. Sommigen in Bosnië dóén nu niet eens meer of ze hervormen, maar de EU doet nog wel of ze hen gelooft. De Europese voorwaarden waren altijd een werktuig tot hervorming in Bosnië. Dat is steeds minder het geval. De verbondenheid met Europa is onder alle Bosnische leiders ondergeschikt aan de instandhouding van corrupte koninkrijkjes.

Het probleem is dat Dodik de enige man is met een plan. De Kroaten wachten af; de Bosniaks (moslims) kibbelen onderling. Hun leiders, te beginnen bij president Haris Silajdzic, moeten het publiek belang boven hun eigenbelang gaan stellen. En ze moeten vooral leven in het heden, niet het verleden, en ophouden te denken dat zij, omdat ze slachtoffers zijn, geen strategie nodig hebben, dat de internationale gemeenschap altijd over de heuvel zal komen rijden om hen te redden.

Intussen wordt in de Europese hoofdsteden zo gedacht: we hebben dertien jaar zwaar werk en enorm veel middelen in Bosnië gestoken. Nu is er vrede en stabiliteit en zijn we een beetje moe. Kosovo heeft aangetoond dat het mogelijk is een land op te delen. Wat geeft het als Bosnië een tweede Cyprus wordt? We willen dat natuurlijk niet, maar we zijn ook niet echt bereid veel te doen om het te voorkomen.

Dit is een zeer gevaarlijk soort onnozelheid. Wat gebeurt er met de moslimbevolking die is teruggekeerd naar de Republika Srpska en zelfs naar Srebrenica, als deze weer overgeleverd is aan een bewind dat uitsluitend door Serven wordt beheerst? Wat gebeurt er met de stralende ster van Bosnië, het multi-etnische, opvallend succesvolle district Brcko, dat wordt omsloten door de Republika Srpska? Wordt dit dan ook overgedragen? Ik geloof niet dat de strijd in Bosnië weer snel zal losbarsten. Maar de enige gebeurtenis waardoor de weegschaal weer naar bloedvergieten zou kunnen doorslaan is een terugkeer naar het oude plan-Karadzic/Milosevic om Bosnië op te delen – waar in 1992 alles mee begon.

En de gevolgen zouden zich niet tot de Serviërs beperken. De Kroaten in het zuiden hebben altijd hun eigen ruimte gewild. Als de Republika Srpska zich afscheidt, doen zij dat ook. Hiermee zou alleen Midden-Bosnië als woonplaats voor de moslims overblijven. Welk signaal geven we de islamitische wereld als we de Bosnische moslims al een keer niet tegen de vernietiging hebben beschermd en nu opnieuw verzuimen pal te staan voor hun recht om te leven als deel (overigens het grootste deel) van een democratische, multi-etnische staat? Of als wij opnieuw werkeloos toezien terwijl zij worden gereduceerd tot tot een islamitische enclave in een stukje Europa omringd door vijandigheid?

Het is altijd moeilijker, vooral op de Balkan, om op te komen voor het behoud van multi-etnische ruimten en weerstand te bieden tegen de vorming van mono-etnische gebieden. Maar het is onnozel om iets anders doen en het eindigt vrijwel altijd in bloedvergieten. De EU moet ophouden zijn Bosniëbeleid in dienst te stellen van zijn beleid voor Belgrado en Kosovo. Brussel moet zijn voorwaarden weer harder maken, zijn instrumenten ter plaatse ondersteunen, zich verzetten tegen pogingen de Bosnische staat te ondermijnen, aandringen op grondwetshervorming om Bosnië functioneler te maken en in staat te stellen de corruptie aan te pakken. Ook moet het Belgrado voorhouden dat een beslissende voorwaarde voor toenadering tot Europa zal zijn dat het de Bosnische staat ondersteunt en geen toevlucht biedt aan hen die deze willen ondermijnen.

Paddy Ashdown is de voormalige Hoge Vertegenwoordiger van de internationale gemeenschap in Bosnië-Herzegovina.

©The Observer