Strengere regels voor banken doen beetje pijn

Nu de kredietcrisis steeds meer banken in de problemen brengt, worden de regels voor banken aangescherpt. Maar de structurele fouten worden nog niet aangepakt.

Stel dat iemand een hypotheek wil voor een huis van 1 miljoen euro. Op basis van zijn inkomen kan hij echter maar een hypotheek van 300.000 euro krijgen. En toch krijgt die persoon de hypotheek rond door te claimen dat hij genoeg ‘schaduwkapitaal’ heeft.

In de wereld van hypotheken is bovenstaand voorbeeld ondenkbaar, maar financiële instellingen doen niet anders. Zij hebben gestaag hun eigen vermogen afgebouwd tot ver onder het niveau dat de markt normaal gesproken acceptabel zou vinden. De kapitaalsratio van banken schommelt zo rond de 6 procent, terwijl niet-financiële ondernemingen een kapitaalsratio van rond de 30 procent aanhouden.

De markt accepteert dat van de banken, omdat er de impliciete garantie van de overheid is dat als het misgaat, de staat zal bijspringen. Dat leidt tot de zogenoemde moral hazard, het fenomeen dat banken meer risico’s nemen en minder eigen vermogen aanhouden dan ze zouden doen zonder dat impliciete vangnet. Het deel tussen de werkelijke kapitaalsratio en de door de overheid gegarandeerde ratio is het schaduwkapitaal. De term is recentelijk gemunt door zakenbank JPMorgan Chase en is een mooi woord voor belastinggeld.

De discussie over het schaduwkapitaal is actueel nu steeds meer banken in de problemen zijn geraakt door de kredietcrisis. Enkele weken geleden nog moest bank-verzekeraar Fortis plotseling op zoek naar 8,3 miljard euro aan vers kapitaal om balansproblemen te voorkomen. Vorige week zei de nieuwe interim-topman van Fortis, Herman Verwilst, dat hij verwachtte dat de kapitaalseisen voor banken omhoog zouden gaan. Fortis anticipeerde slechts op die nieuwe eisen, zo suggereerde hij.

Daarmee veegde hij opzichtig het eigen straatje schoon, immers, de problemen bij Fortis waren in de ogen van Verwilst niet alleen binnen Fortis ontstaan, maar in het hele financiële systeem.

Maar Verwilst had wel gelijk. Vorige week maakte het Bazels Comité van Banken, dat internationaal de regels opstelt waaraan financiële instellingen zich moeten houden, bekend de kapitaalseisen inderdaad aan te scherpen. Op zich was dat geen verrassing. De blauwdruk voor de aanscherping was in april al in Washington gepresenteerd tijdens de G7-bijeenkomst daar. Het Financial Stability Forum presenteerde daar een pakket met een kleine zeventig maatregelen om de huidige crisis te bezweren en toekomstige crises te voorkomen, waaronder strengere kapitaalseisen. Banken houden er niet van veel eigen vermogen aan te houden. Dat is namelijk duur.

Nout Wellink, president van De Nederlandsche Bank en voorzitter van het Bazels comité, zei in een schriftelijke toelichting op de aanscherping dat „banken het afgelopen jaar enorme verliezen hebben geleden bij het zelf handelen in effecten”. Zijn comité vindt de nieuwe kapitaalseisen beter passen bij de risico’s die de banken nu lopen. De strengere eisen maken het duurder voor banken complexe financiële producten (zoals doorgeleende hypotheekleningen) op de markt te brengen. Betrokkenen kunnen op het document reageren en de nieuwe eisen zullen waarschijnlijk pas in 2010 ingaan.

Harald Benink, als hoogleraar verbonden aan het European Banking Centre van de Universiteit van Tilburg, vindt de maatregelen van het Bazels comité een stap in de goede richting. „Het maakt het moeilijker voor banken om het eigen vermogen verder te reduceren.”. Benink vindt echter dat het Bazels comité het principiële punt van het schaduwkapitaal ten onrechte ongemoeid laat. „Zolang de overheden nog als vangnet dienen voor banken die in de problemen komen, zullen banken nooit voldoende kapitaal aanhouden om zichzelf te kunnen redden.”

In plaats van alleen de kapitaalseisen aan te scherpen, zouden de centrale banken en toezichthouders sterker moeten inzetten op het reduceren van die impliciete overheidsgaranties. Benink vindt dat marktpartijen meer risico moeten lopen als ze zaken doen met banken. „Als de overheid dat vangnet inperkt, dan zal de markt vanzelf hogere kapitaalseisen gaan stellen aan banken.”

Benink lijkt het tij mee te hebben. Niet alleen is in de huidige crisis gebleken dat de kapitaalsratio’s van banken te laag zijn, ook de Amerikaanse minister van Financiën Henry Paulson zei eerder deze maand letterlijk dat „de marktdiscipline [de eisen die marktpartijen aan banken stellen, red.] niet heeft gewerkt bij banken wegens het vangnet”. De aanscherping is een eerste stap in deze systeemdiscussie.

Lees meer over de balansproblemen van banken op nrc.nl/kredietcrisis