Paddenvis gebruikt voor grommen zelfde bedrading als mens

De paddenvis, die met zijn zwemblaas naar concurrenten en partners gromt, gebruikt zijn hersens op eenzelfde manier als sprekende mensen of zingende zangvogels (Science, 18 juli). Met de zenuwen, waarmee wij onze stembanden aansturen, laat de vis zijn zwemblaas trillen. Het laat zien dat het produceren van geluid bij vissen, zangvogels en mensen ten minste 400 miljoen jaar oud is en dus niet steeds opnieuw is ontstaan.

Tientallen soorten paddenvissen leven overal ter wereld in zee. Ze lijken uiterlijk op padden en ook hun geroep doet eraan denken. Paddenvissen grommen en brommen. Zo sturen ze mannelijke belagers van hun nestholte weg of lokken ze vrouwelijke partners.

Het gegrom komt uit de zwemblaas van de paddenvissen. De met gas gevulde blaas vergroot het drijfvermogen van een vis, maar de paddenvis gebruikt het orgaan ook als doedelzak. Het is een heel ander instrument om geluid te produceren dan het strottenhoofd van zoogdieren en dat is weer anders dan de syrinx in de borstholte waarmee zangvogels zingen.

Maar terwijl de organen verschillen, liggen de zenuwen om ze aan te sturen steeds in precies dezelfde hersenregio. Dat ontdekte gedragsbioloog Andrew Bass van Cornell University in de VS met een groep collega’s in een uitgebreide anatomische studie bij drie soorten paddenvissen. Helemaal onderin het brein, in de hersenstam en het verlengde merg, liggen de zenuwen – in de meest primitieve hersendelen dus. In diezelfde gebieden, toont Bass, zijn ook de pacemaker-neuronen te vinden. Die zorgen voor het ritme van dierengeluid.

Het mechanisme waarmee dieren geluid maken, is dus al meer dan 400 miljoen jaar oud, want toen leefde de recentste gezamenlijke voorouder van al die roepende dieren.

Een dier met alleen de primitieve hersengebieden die Bass beschrijft, zou ongericht herrie maken en niet in staat zijn tot normale communicatie. Maar het geluid zou wel herkenbaar zijn. Katten waarbij het leeuwendeel van de hersenen is weggesneden, miauwen als gewone katten – dat experiment is 85 jaar geleden gedaan. En ernstig gehandicapte mensenbaby’s die alle hogere hersendelen missen, huilen nog steeds als mensen. Maar de complexe sociale communicatie zelf, in al zijn grofheden en finesses, wordt elders in het brein vormgegeven.

Hester van Santen

Bekijk een video van een grommende paddenvis op nrc.nl/wetenschap