De grootste, rijkste én aardigste

Genetisch experiment of niet, Yao Ming is dé volksheld. De basketbalreus doneert megasommen aan rampenslachtoffers en belichaamt de opkomst van het individu in China.

Artsen en verpleegkundigen van een ziekenhuis in Shanghai verdringen zich in september 1980 rond het zojuist geboren jongetje Ming – ‘Helder’. Hij is een abnormale baby van ruim tien pond, twee keer het gewicht van een doorsnee Chinese zuigeling. De medici verbazen zich over de voeten en armen van het kind, gelijk aan die van een driejarige. Dat kan ook niet anders, want de reuzenbaby is de zoon van Fang Fengdi (1.88 meter) en Yao Zhiyuan (2.08), beiden gepensioneerde Chinese basketbalinternationals.

Het nieuws van de geboorte bereikt snel de leiders van de sportcommissie van Shanghai. Zij zijn niet verrast. Enkele decennia zijn zij in de geest van de vier jaar eerder overleden partijleider Mao Zedong bezig geweest met het cultiveren van een generatie sporters die de rijzende macht van China moet belichamen. Ook Fang Fengdi en Yao Zhiyuan werden ingelijfd in de communistische sportmachine. Het kind uit hun door de overheid aangemoedigde huwelijk is voorbestemd de beste Chinese basketballer ooit te worden.

Met bovenstaande theorie opent Operation Yao Ming, het controversiële boek van de Amerikaanse auteur Brook Larmer, gevierd journalist van Newsweek. „We hebben drie generaties uitgekeken naar de komst van Yao Ming”, citeert hij basketbalcoach Wang Chongguang, die met vader Yao samenspeelde en zoon Yao zou coachen. „Eigenlijk zou hij Yao Panpan moeten heten – ‘Langverwachte Yao’.”

Onduidelijk is hoe dicht Larmer bij de waarheid zit. Yao ontkent dat hij tegen zijn wil een harde basketbalopleiding heeft gevolgd en zijn ouders spreken tegen dat het huwelijk – dat van hen het langste koppel van China maakte – onderdeel was van een genetisch experiment. Tijdschrift Sports Illustrated becijferde dat China bij het bestaan van een dergelijk project in ieder geval zou beschikken over vijf basketballers van het kaliber Yao.

Zeker is wel dat Yao (27) met zijn 2.29 meter en ruim 140 kilogram een van de beste basketballers van de Amerikaanse profcompetitie NBA is. De spelverdeler met een ongewoon hoge trefzekerheid werd opgeleid bij de Shanghai Sharks en was in 2002 de meest gewilde speler bij de jaarlijkse talentenverdeling in de Verenigde Staten. In de zes seizoenen in dienst van de Houston Rockets werd Yao altijd uitgekozen voor de All Star Game, de vriendschappelijke wedstrijd tussen de uitblinkers.

Nog voordat Yao een stap op de houten speelvloeren van de NBA had gezet, was de marketingmachine van de belangrijkste basketbalcompetitie ter wereld in werking gezet. Het product ‘Yao’ werd geëxploiteerd, met grote gevolgen voor de basketballer. Yao leidde vijf achtereenvolgende jaren Forbes’ ranglijst van Chinese beroemdheden in inkomen en populariteit. Hij verdiende vorig seizoen 54,6 miljoen dollar en dumpte met de Olympische Spelen in het vooruitzicht Pepsi voor Coca Cola. Eerder verruilde hij Nike voor Reebok en volgde hij de van verkrachting beschuldigde Amerikaanse basketballer Kobe Bryant op als wereldwijde ambassadeur van McDonald’s.

In China is Yao als aanvoerder van de nationale ploeg een volksheld van nog grotere statuur dan hordenloper Liu Xiang. Een deel van zijn populariteit is te danken aan liefdadigheidswerk. Yao was host bij een televisiemarathon die 300.000 dollar opleverde voor de bestrijding van de longziekte SARS, organiseerde een vriendschappelijke basketbalwedstrijd die 965.000 dollar opbracht voor achtergestelde kinderen in China en gaf 2 miljoen dollar voor de wederopbouw van de door een aardbeving getroffen provincie Sichuan.

Het is vooral zijn rol als ambassadeur van het moderne China die hem populair maakt in eigen land. Yao heeft nog de traditionele speelstijl van het Chinese basketbal, maar staat volgens sociologen tegelijk model voor een volk dat minder in het collectief wil denken en meer in het individu. Het succes van Yao in de Verenigde Staten staat volgens economen symbool voor de acceptatie van China en zijn sportcultuur in het Westen. Niet voor niets richt ook het American football zich op China. Profbond NFL stelde een tienjarenplan op waarbij American football in China wordt gepromoot. De footballbond rekent op dé Chinese spelverdeler.

In de tijd dat Yao in de NBA speelt is basketbal naast voetbal de populairste sport geworden bij de Chinese jeugd. De pleinen van Chinese steden staan vol hippe Chinezen die hopen de nieuwe ster van de Amerikaanse profcompetitie te worden. Het shirt van de Houston Rockets met de naam van Yao was in zijn debuutjaar het best verkochte sporttricot in China. NBA-wedstrijden zijn rechtstreeks te zien op de Chinese televisie en op de speelpleinen prijken de shirts van individualistische basketbalmiljonairs als LeBron James en Allen Iverson.

De kracht van Yao is dat hij on-Chinees open is naar de buitenwereld, stelt de voornaamste Chinese basketbalanalist Xu Jicheng. „Ik zag Yao Ming voor het eerst in een jeugdkamp op een fiets”, zegt hij. „Hij oogde groots, vredig en zeker van zichzelf. Hij deed me denken aan een zeilboot die over de rivier glijdt. This would be the special one. Yao Ming is de gigant die je in de ogen kijkt als hij tegenover je staat. De meeste grote spelers kijken over je hoofd heen, maar hij maakt contact. Hij beantwoordt niet alleen vragen, hij stelt ze ook. Hij heeft zichzelf groter gemaakt door zich kleiner voor te doen. Hij praat over de dingen waar hij aan moet werken en over zijn zwakheden. Daardoor kom je dichter bij hem. Het verklaart zijn slimheid en effectiviteit.”

Voor veel Chinezen staan de Olympische Spelen in eigen land in het teken van de nationale basketbalploeg met Yao. „Als ik verzaak, denken mijn landgenoten dat zij ook hebben verzaakt”, zei hij daarover. „Soms is de druk zo groot dat ik bij een vrije worp mijn keel voel dichtknijpen.”

Lichte paniek was er dan ook toen Yao eind februari bij een wedstrijd van de Houston Rockets geblesseerd raakte aan zijn linkerenkel als gevolg van overbelasting. Niet alleen zou hij het lopende seizoen waarschijnlijk moeten beëindigen, ook werd voor zijn olympische deelname gevreesd. De blessure van de Chinese vaandeldrager van de Zomerspelen van 2004 in Athene beheerste de nieuwsbulletins op de staatstelevisie. Een bijeenkomst van de nationale basketbalbond over de toestand van Yao was een zaak van nationaal belang en dus waren alleen Chinese verslaggevers welkom.

Eind maart haalde China opgelucht adem. Yao had een operatie aan zijn enkel met succes doorstaan. Het seizoen bij de Rockets kon hij vergeten, maar met vier maanden van ‘agressieve’ revalidatie zou volgens de Amerikaanse artsen olympische deelname in eigen land mogelijk zijn. Yao dankte de Chinezen voor hun steun en zei uit te kijken naar de dag dat hij zich weer kon aansluiten bij de nationale ploeg.

Die dag kwam eind juli. Yao maakte zijn rentree voor The Great Wall Of China, zoals de bijnaam van de nationale ploeg luidt, bij het pre-olympische toernooi om de Stankovic Cup in Hangzhou. Na afloop nam Yao de rol van realist op zich en temperde hij de Chinese verwachtingen. „Mijn vorm lijkt goed, maar dat is een illusie veroorzaakt door het gebrek aan tegenstand”, zei Yao. „We hebben problemen in de rebound, in de verdediging, in de aanval, overal. Dat is niet te verhelpen in twee dagen en daarom denk ik dat we geen kanshebber zijn voor een olympische medaille.”