‘Naakt short gaan’, een oud-Hollands kunstje

Beurskoersen schommelen heftiger dan ooit. Een van de verklaringen is de opkomst van ‘naakt short selling’, een vorm van marktmisbruik die nog stamt van de VOC.

Dalende aandelenkoersen zijn niet alleen maar slecht nieuws. Sommige beleggers worden er blij van. Zij hopen juist dat de koersen dalen, daarmee verdienen ze geld.

Deze mensen heten short sellers. Zij speculeren op een daling van de koersen. Hun aantal en – zo gaan de geruchten – soms agressieve gedrag beïnvloeden de internationale effectenbeurzen steeds meer. Zij hebben een rol gespeeld in de ondergang van de Amerikaanse zakenbank Bear Stearns in maart dit jaar, de hevige koersbewegingen bij Fortis vorige maand, en het faillissement van de Amerikaanse hypotheekverstrekker IndyMac eerder deze maand.

Simpel gesteld speculeert iemand die short gaat erop dat een specifiek aandeel zal gaan dalen. Hij gaat een overeenkomst aan om een aantal aandelen van dit bedrijf te verkopen tegen een vastgestelde prijs en hoopt dat het aandeel in de periode tussen de verkoop en de dag dat hij de aandelen moet leveren, zal dalen. Meestal leent hij dit pakket aandelen, bijvoorbeeld van een pensioenfonds, dat voor dat lenen uiteraard een bedrag in rekening brengt. Dit heet short gaan.

Het risicovolle spel dat de short-sellers spelen zorgt ervoor dat de markten minder transparant zijn geworden, stellen deskundigen. Zij zorgen ervoor dat koersen heftiger bewegen en dat het onduidelijker is dan ooit hoe koersen tot stand komen. In het kielzog van de shorters werkt een groep die nog meer risico meebrengt: de naked short sellers. Zij gaan een stap verder en verkopen zelfs aandelen die ze niet bezitten. Dat kan, omdat er enige tijd zit tussen het aangaan van de overeenkomst en de verplichting om de aandelen te leveren. Wanneer hij moet leveren, koopt de shortseller de aandelen, hopelijk tegen een lagere koers dan waartegen hij ze heeft verkocht. De winst ligt in het verschil tussen aan- en verkoopprijs.

Hoewel naked short selling de laatste jaren een vlucht lijkt te nemen met de komst van hedgefondsen en zogenoemde riskarbitragefondsen (die speculeren op koersdalingen vlak voor de presentatie van cijfers of groot nieuws), is het fenomeen bijna vierhonderd jaar oud. Het eerste geval van marktmisbruik door naakt short gaan dateert uit 1609 en is uitgevonden door een Nederlander, de handelaar Isaac Le Maire, grootaandeelhouder in de Vereenigde Oostindische Compagnie, VOC.

In 1602 investeert hij 85.000 gulden in de VOC. In 1609 is de liefde bekoeld, de VOC heeft geen dividend uitgekeerd, geeft aandeelhouders geen informatie over haar resultaten en conflicten tussen de VOC en de Engelsen in het Verre Oosten leiden tot aanvallen van Engelse schepen op de schepen van Le Maire die op de Baltische routes varen. Le Maire besluit zijn aandelen te verkopen en er zelfs meer te verkopen dan hij heeft. De notabelen spreken er schande van en de eerste echte effectenbeursregelgeving komt tot stand: een verbod op short selling, dat enkele jaren later weer wordt ingetrokken.

[Vervolg SHORT GAAN: pagina 11]

SHORT GAAN

Short seller op verlies als koers stijgt

[Vervolg van pagina 1] Short gaan kan dus heel lucratief zijn. De risico’s zijn navenant. Als het aandeel niet daalt – of zelfs stijgt – lijdt de short seller verlies.

Short selling heeft de afgelopen jaren een enorme vlucht genomen. Centrale banken in het Westen hebben jarenlang de rente laag gehouden om de economie te stimuleren, waardoor er veel meer geld naar de diverse (financiële) markten stroomde. De toename van de geldhoeveelheid heeft er onder meer voor gezorgd dat het aantal hedgefondsen spectaculair toenam en short selling is wat veel hedgefondsen graag doen.

Als een transactie mislukt, doordat de naked short seller de stukken die hij verkocht heeft niet kan leveren, zijn de gevolgen groot.

„Dan volgt er een buy-in, zoals dat heet. Dat betekent dat de short seller een boete krijgt van 60 procent van de waarde van de transactie en dat de transactie ontbonden wordt”, zegt Mark Pieter de Boer, hoofd effectenbedrijf van Royal Bank of Scotland. Gevolg is dat short sellers die in de problemen komen vaak aankloppen bij de grote banken om alsnog, vaak tegen een hogere prijs, de aandelen te kopen die ze eerder al verkocht hebben. „Ze zijn dan bereid een hogere prijs te betalen om die boete van 60 procent maar te ontlopen”, aldus De Boer.

De naked short seller kan de koers manipuleren – laten dalen – omdat de normale markt van vraag en aanbod er niet aan te pas komt. Het is immers mogelijk dat op het moment dat de short seller de te leveren aandelen wil kopen, er onvoldoende aanbod is.

De zorgen over de huidige hausse aan naked short sellers leidde vorige week tot een opzienbarende actie van de Securities and Exchange Commission (SEC). De Amerikaanse toezichthouder kwam met een noodmaatregel om investeerders te beschermen tegen de naked short sellers. Deze handelaren mogen geen aandelen meer verkopen in twintig grote internationale financiële instellingen met een notering in New York zonder dat ze er zeker van zijn dat ze de aandelen ook kunnen leveren.

Opzienbarend, want bepaalde vormen van naked short selling waren allang verboden in de VS. Een woordvoerder van de SEC legt uit dat de regels nu zijn aangescherpt. „Waar een naked short seller eerst alleen moest aangeven waar hij de geleende aandelen dacht te gaan inkopen, moet hij nu specifiek een afspraak hebben met de verkoper [degene die hem de aandelen leent, red.] Zo voorkomen we dat meerdere short sellers hun deal zeggen af te dekken met hetzelfde plukje aandelen.” Anders gezegd: het aantal aandelen waarmee short gegaan wordt, kan nooit groter zijn dan het werkelijke aantal verhandelbare aandelen. Dat dempt al te grote neerwaartse speculaties.

De maatregel geldt van 21 juli tot 29 juli, dat is nu eenmaal statutair zo vastgelegd. De SEC overweegt echter de maatregel niet te beperken tot de veelgeplaagde financiële sector, maar uit te breiden naar andere instellingen, en te verlengen.

Het laat zien dat de overheid in Washington steeds nerveuzer wordt over de situatie rond de financiële sector. Topman Christopher Cox van de SEC schreef vorige week in Investor’s Business Daily dat de maatregel dan ook vooral een preventieve werking moet hebben. „Naked short selling kan de integriteit van de markt ondermijnen”, schreef hij. „En voor een financiële sector in deze crisis is dat een zorg die investeerders niet zouden moeten hebben.”

Short selling is nergens echt verboden – hooguit gereguleerd – en het hoeft ook helemaal niet slecht te zijn voor de aandelenmarkt. Integendeel, met short selling, zo stellen deskundigen, wordt ook een te groot optimisme in de markt gedempt, waardoor het te hoog oplopen van de koersen wordt tegengegaan.

Short sellers, naakt of niet, hebben de laatste tijd een slechte naam gekregen. Ten onrechte, vind De Boer van RBS. „Het hoort gewoon bij de handel. Als je short gaat, komt het wel eens voor dat je de aandelen nog niet in handen hebt. De ene keer duurt dat 10 minuten, de volgende keer een paar dagen.” Ook de AFM voelt niets voor het verbieden van naked short selling, zo laat een woordvoerder weten.