De Libiërs komen!

De inkt van mijn vorige column, waarin ik schreef dat de kredietcrisis haar hoogtepunt nog niet had bereikt, was nauwelijks droog of de Californische hypotheekbank IndyMac viel om. De Fed, het Amerikaanse stelsel van centrale banken, moest dat weekend twee andere Amerikaanse hypotheekbanken te hulp schieten om ze van de ondergang redden; Fannie Mae en Freddie Mac die tezamen meer dan de helft van de 12 biljoen dollar aan uitstaande hypotheken in de Verenigde Staten financieren.

Fannie Mae (Federal National Mortgage Association) werd in de jaren 30 opgericht om eigen woningbezit te stimuleren, door het garanderen, opkopen en doorverkopen van hypotheken waardoor bij primaire hypotheekbanken weer geld vrijkwam om nieuwe leningen te verstrekken. Freddie Mac werd in de jaren 70 in het leven geroepen om de monopoliepositie van Fannie Mae te doorbreken. Beide hebben part noch deel aan het subprime debacle, omdat Fannie en Freddie van overheidswege alleen hypotheken mogen opkopen waarbij substantiële aanbetalingen zijn gedaan en het inkomen van de hypotheekgevers goed is gedocumenteerd.

Dat zelfs deze semi-publieke hypotheekreuzen die handelden in goede hypotheken nu in de problemen zijn gekomen is exemplarisch voor de omvang van de zeepbel op de Amerikaanse huizenmarkt. Hypotheekgevers die hun huis hebben gekocht toen de markt op zijn top was, kunnen door de enorme waardedalingen nu toch in de problemen komen, ook al hebben ze destijds 20 procent van de aankoopprijs aanbetaald.

Maar er is ook een andere oorzaak aan te wijzen voor de sores van Fannie en Freddie. Zo prudent als beide banken (noodgedwongen) waren in hun handel, zo lichtvaardig sprongen ze om met de financiering van hun zakelijke activiteiten. Het overgrote deel bestond uit vreemd vermogen (geleend geld) en slechts een klein deel uit eigen vermogen. Een dergelijke leverage is fiscaal voordelig, omdat in de VS net als in Nederland betaalde rente wel voor de vennootschapsbelasting mag worden afgetrokken, en uitgekeerd dividend niet.

Fannie en Freddie waren op die manier erg kwetsbaar geworden voor de fall-out van de kredietcrisis; geld lenen is daardoor voor ondernemingen immers veel duurder geworden. Om beide banken overeind te houden, presenteerden de president van de centrale bank Ben Bernanke en minister van Financiën Henry Paulson vorige week een reddingsplan, dat er onder meer in voorziet dat de hypotheekbanken meer geld kunnen lenen van de overheid en de Fed en dat Paulson de bevoegdheid geeft om onbegrensde hoeveelheden aandelen Fannie en Freddie op te kopen. Paulson, die voordat hij minister van Financiën werd bestuursvoorzitter was van zakenbank Goldman Sachs, belde bovendien persoonlijk met investeerders om ze over te halen in obligaties Fannie en Freddie te investeren. Een woordvoerder van DNB wil niet zeggen of Paulson (‘Hank’ voor vrienden) ook met Wellink heeft gebeld.

In de dagen volgend op de reddingsoperatie ten behoeve van Fannie en Freddie, tuimelde het aandeel Fortis op de Amsterdamse beurs. De Belgisch-Nederlandse bank-verzekeraar zag zich op 15 juli zelfs gedwongen voor sluiting van de markt een persbericht uit te geven om beleggers gerust te stellen over haar kapitaalpositie. Net als haar Amerikaanse sisters Fannie en Freddie is Fortis voor het overgrote deel met vreemd vermogen gefinancierd. Fortis moest het afgelopen jaar vele miljarden lenen om de 24 miljard euro voor de aankoop van een deel van ABN Amro neer te kunnen tellen. Toen eind juni het eigen vermogen de kritische ondergrens van 6 procent van het totale vermogen naderde, moest Fortis 8,3 miljard euro bij elkaar brengen om aan de wettelijke solvabiliteitseisen te kunnen blijven voldoen.

Afgaand op berichten in de internationale financiële media trok de noodemissie vorige maand een bonte stoet beleggers. Onder de partijen die Fortis voorzagen van de broodnodige kapitaalinjectie waren het staatsfonds LIA van de Libische leider Moammar Gaddafi, de Zwitserse investeringsdochter Millennium Group van de Russische oliemiljardair Suleiman Kerimov en de Chinese (staats)bank Ping An, die eind 2007 ook al een miljardenbelang in Fortis had genomen.

Een hooggeplaatste ambtenaar bij de Europese Commissie vertelde mij begin deze maand dat men in Brussel heel blij is met de helpende hand die Gaddafi & co. de noodlijdende Europese banken bieden. Het is bijna de enige mogelijkheid om een regelrechte bankencrisis af te wenden. Het EG-verdrag verbiedt lidstaten om zelf de banken te hulp te schieten. De overheid mag alleen kortstondig en onder strikte voorwaarden reddingssteun verlenen in de vorm van leningen en garanties, niet in de vorm van eigen vermogen door bijvoorbeeld de aankoop van aandelen. De opening die in een voetnoot voor de bankensector wordt geboden is miniem.

Reddingsacties zoals we die in de VS hebben gezien voor Fannie en Freddie, en eerder voor zakenbank Bear Stearns, zouden in Europa niet mogelijk zijn. De Commissie heeft op 2 april een formeel onderzoek geopend naar de nationalisatie van de Britse bank Northern Rock die onder een run op de bank dreigde te bezwijken. Ook de noodmaatregelen die in werking treden in het geval van Fortis omvalt, kunnen de Brusselse staatssteuntoets waarschijnlijk niet doorstaan. We laten liever de Libiërs, Chinezen en Russen de zaak overnemen. Alsof dat een vrije markt garandeert.

Ga maar na. Als vijf verschillende Chinese staatsondernemingen ieder een grote bank in Europa overnemen, is er geen Europese rechtsregel die zich daartegen verzet (bij de woordvoerder van commissaris Kroes voor mededinging heet het dat elke zaak op zijn eigen merites wordt beoordeeld). U denkt wellicht: ‘Het zal zo’n vaart niet lopen.’ Maar ik denk: ‘Beter te hard geblazen dan de mond gebrand.’

Reageren kan op nrc.nl/mees (Reacties worden openbaar na goedkeuring door de redactie.)