Niet helemaal of helemaal niet legaal in Mozambique

Een journalistiek boek en artikelen schrijven in Afrika, hoe gaat dat?

Schrijfster Femke van Zeijl blogt de komende maand vanuit Mozambique.

De eerste vriendschap die ik sloot in Maputo, was met een dief. Hij was ook journalist, medewerker bij een non-gouvernementele organisatie, muziekproducer en zanger. Bovendien was Don een meesterverteller, dus van zijn criminele loopbaan werd ik me pas veel later bewust.

Dat was toen ik weer eens in de Mozambikaanse hoofdstad arriveerde en hem trof met een kaal hoofd. Iedereen in Mozambique weet dat je in de bak hebt gezeten als je een tijdje niet bent gesignaleerd en dan ineens opduikt zonder haar. In de gevangenis houden ze niet van de dreadlocks die Don in zijn krullen draaide.

Hij was natuurlijk volkomen onschuldig aan de inbraak waarvan hij werd beschuldigd. Ook de volgende keren dat hij in de gevangenis belandde, waren het altijd grote misverstanden, beweerde hij. Vertrouwen doe ik hem voor geen meter, dat weet-ie, maar hij is de ideale informant en ook nog eens intelligent en onderhoudend gezelschap. Hij kent als geen ander de sluipwegen van het dagelijks leven in de stad.

Dons levenswandel confronteerde me voor het eerst met hoezeer de boven- en onderwereld in Mozambique met elkaar zijn verweven – en niet alleen daar.

Want dat is ook Afrika, en dat wil ik laten zien. In 2008 leven er voor het eerst meer wereldburgers in de stad dan op het platteland en het aantal stedelingen in sub-Sahara Afrika zal in minder dan een generatie verdubbelen. Toch blijft het overheersende westerse beeld van Afrika dat van strohutten, wilde dieren en mensen ver weg van de ‘beschaving’. Om dat beeld bij te stellen duik ik in de nieuwe realiteit van Afrika: het stadsleven op het continent. Daarvoor woon ik de komende anderhalf jaar in zes verschillende Afrikaanse steden, waar ik me steeds zal concentreren op een ander aspect van de stedelijke samenleving.

Tot eind augustus woon ik in Maputo. Het is mijn tweede verblijf in het kader van mijn nieuwe boek over urbanisering in Afrika. Ik zal mij hier concentreren op de clandestiene wereld. Alles wat niet helemaal – of helemaal niet – legaal is of gemarginaliseerd: van zwarte handel tot prostitutie en van gestolen auto’s tot drugs. Niet zozeer omdat de criminaliteit in Mozambique groter is dan in andere Afrikaanse landen; hoewel er de laatste tijd in Maputo wel een verontrustende stijging is van het aantal gewapende overvallen.

Zo waren de avenida’s van de stad begin deze maand nog het toneel van een dramatische achtervolging waarbij de politie drie rovers die tweeduizend meticais (52 euro) hadden buitgemaakt in een kantoor in het centrum van Maputo, waarbij een van de dieven werd doodgeschoten. De stijgende criminaliteit is wel degelijk een veelbesproken onderwerp in de stad. Maar in vergelijking met bijvoorbeeld Johannesburg waar je op veel plekken beter niet in je eentje over straat kunt, is Maputo nog een oase van veiligheid.

De belangrijkste reden om juist in de hoofdstad van Mozambique voor dit onderwerp te kiezen, is dat deze stad voor mij het meest bekende terrein in Afrika is en ik er sneller mijn weg denk te kunnen vinden in de ‘onderwereld’. Maputo is een thuiswedstrijd.

Mozambique was jaren geleden het eerste Afrikaanse land dat ik bezocht, en ik was op slag verliefd. Wat dat betreft kan ik me de keus van Willem-Alexander en Máxima, met hun vakantiehuis op het eiland voor de kust bij Maputo, levendig voorstellen. Waar ik ook rondzwierf in Afrika, ik kwam hier steeds terug. Hier ken ik de meeste mensen, hier woont mijn beste vriendin, de Mozambikaanse Ana, en hier weet ik wie ik aan moet spreken voor de juiste contacten.

Want Don is niet mijn enige kennis met ervaring in de (kleine) criminaliteit. Ik weet wie ik moet aanspreken als ik iets wil weten over drugsdealertjes. En ik ken de jongen die in gestolen mobiele telefoons uit Zuid-Afrika handelt. En ik drink menig 2M-biertje in de bar in het oude havengebied waar de jonge vrouwen een stuk pizza eten voordat ze naar de striptent gaan om een klant aan de haak te slaan.

Sinds 1992 is het vrede in Mozambique, na een oorlog van zeventien jaar die 1,5 miljoen mensen het leven kostte en waarvoor eentiende van de bevolking het land uitvluchtte. Sindsdien gaat het economisch steeds beter met de voormalige Portugese kolonie die in 1975 onafhankelijk werd. De afgelopen jaren kende Mozambique een economische groei van gemiddeld 8 procent.

Mozambique heeft een redelijk stabiel, democratisch gekozen regime, hoewel corruptie er nog steeds schering en inslag is. Dat de vorige president Joachim Chissano in 2002 niet meer aantrad voor een nieuwe termijn als president, ook al had hij hier wettelijk het recht toe, heeft bij de internationale gemeenschap wel vertrouwen gewekt. De nationale munt metical is inmiddels vrij koersvast en Mozambique wordt gezien als een succesverhaal in Zuidelijk-Afrika.

Aan de andere kant is de werkloosheid 60 procent en voelen ook de Mozambikanen de gevolgen van de stijgende brandstof en voedselprijzen. In februari braken er nog rellen uit in verschillende steden omdat de overheid de ritprijs voor de chapas, het lokale openbaar vervoer van minibusjes, met 50 procent wilde verhogen. Voor een groot deel van de stadsbewoners in Maputo is het dagelijks leven nog steeds een worsteling. Met een overheid die het niet zo nauw neemt met de regels, is de neiging van burgers om dit wel te doen niet altijd even groot.

Op die manier wil ik de invalshoek van mijn zedenschets over de clandestiene kant van Maputo ook invullen. In mijn journalistieke werk richt ik me zelden op grote bazen en hotemetoten, en ook nu zal ik dat niet doen. De grote drugsbaronnen en megacriminelen interesseren me niet zo. Gewone mensen vind ik veel boeiender: kruimeldieven, kleine drugsrunners, de koopvrouwen die op de markt ook af en toe een gestolen strijkijzer verhandelen. Mensen als Don die het hoofd boven water weten te houden, marchanderend in de schemerzone van wat wel en wat niet wettelijk is toegestaan of maatschappelijk is geaccepteerd.

Volg Femke’s avonturen op nrcnext.nl/citylifeafrika