Zonder gerechtigheid geen waarheid

Het belangrijkste effect van deze arrestatie is misschien wel dat Karadzics proces ertoe zal bijdragen de waarheid over de oorlog te leren kennen, denkt Slavenka Drakulic.

Laten we het maar eerlijk zeggen, Radovan Karadzic was anders. Hij zag er anders uit dan de anderen, anders dan de gedrongen morsige Balkanpolitici, de vadsige, ongeschoren generaals, de doortrapte misdadigers of de taxichauffeurs die voor de geheime dienst gingen werken. Karadzic was groot, een goedgebouwde man met een sterke kin en grote ogen. Met zijn wilde, halflange grijze haren zag hij er eerder uit als een popster dan als een politicus.

Je kon je hem gemakkelijk indenken op een podium met een microfoon in zijn hand – iets wat hij overigens vaak deed, al was dat niet als popster. Hij had flair en charisma – hoewel dat allemaal moeilijk te geloven is voor wie de laatste, eigenlijk belachelijke foto’s van die bebaarde oude man ziet.

Zijn levensverhaal biedt genoeg materiaal voor een film: een jongen die is geboren in een Montenegrijns dorpje en steeds hogerop komt: de universiteit van Sarajevo, erkenning als dichter, en uiteindelijk het presidentschap van de Republia Srpska; en niet te vergeten zijn wereldfaam als een van de meest gezochte oorlogsmisdadigers.

In hem kwamen de traditionele figuren samen van de Hajduk, de roverhoofdman, en de Guslar, de bard die epische gedichten voordraagt terwijl hij zichzelf begeleidt op de gusla, een snaarinstrument. Is er in onze dagelijkse tv-kost een interessanter personage denkbaar?

Karadzic is een soort Doctor Poet and Mister Criminal. Omdat hij een oorlogsmisdadiger is en dat uit pure ijdelheid werd. Nooit was het genoeg voor hem. Hij wilde macht. IJdelheid is op zich geen misdaad – zolang deze eigenschap iemand niet in de positie brengt dat hij opdracht kan geven tot de vernietiging van achtduizend moslimmannen in Srebrenica.

Als ik in al die jaren aan Radovan Karadzic dacht, is er één beeld dat ik niet kwijtraakte. Het komt uit een documentaire over de belegering van Sarajevo: de scène waarin hij aankomt in Pale, een stadje in de heuvels boven Sarajevo van waaruit de troepen van de Republika Srpska de stad onder vuur namen. Karadzic heeft een gast bij zich, de Russische dichter Edward Limonov. Sarajevo ligt aan hun voeten. Karadzic, in een zwarte jas met een sjaal, biedt zijn gast en collega-dichter een speciale behandeling aan, zoals een koning dat kan doen, iemand die beslist over leven en dood. Limonov mag een keer schieten met het op de stad gerichte machinegeweer. Voor de grap. „Probeer het eens”, zegt hij arrogant, alsof hij Limonov wil uitdagen. Zoals in de film een koning zijn gasten een geweer aanbiedt om op wilde dieren te schieten. Alleen wonen in de belegerde stad mensen, geen dieren.

Limonov neemt de uitdaging aan. Hij knielt achter het machinegeweer en schiet. Iedereen is verrukt: dit is één van ons. Hij is wel dichter, maar geen slapjanus. Net als hun eigen dichter heeft hij laten zien dat hij een echte vent is. Daarna drinken ze slivovitsj en eten ze varken van het spit, zonder zich er ook maar een moment om te bekommeren of Limonov misschien iemand geraakt heeft.

Toen ik deze beelden had gezien, vroeg ik mij af: hoe komt het dat intellectuelen en dichters en psychiaters als Karadzic zoiets doen? Het duurde enige tijd voordat ik begreep dat dit een verkeerde vraag is. De vraag veronderstelt namelijk dat mensen die beter zouden moeten weten – de hoogopgeleiden, de intellectuelen, de kunstenaars, godbetere – een hogere morele standaard hebben dan wij, gewone mensen. Maar we zien steeds weer dat zij op het gebied van ethiek en moraal niet anders zijn dan wij. Oorlogsmisdadigers komen in alle sociale klassen voor, in alle denkbare milieus. Ze zijn academicus, schrijver, monteur, kelner, bankbediende en boer.

Je bent geneigd oorlogsmisdadigers als Karadzic, Ratko Mladic of Slobodan Milosevic af te schilderen als monsters. Dat is de gemakkelijkste weg om te ontsnappen aan de huiveringswekkende gedachte dat ook wij in staat zouden zijn wreedheden te begaan of te verordonneren. Maar ze zijn geen monsters. We doen elkaar allemaal dingen aan, dichters net zo goed als postbodes. Mensen kunnen zowel het goede als het kwade doen. Maar ze hebben ook steeds de keus daartussen. Radovan Karadzic heeft gekozen voor de macht – en de macht in oorlogstijd hebben, dat kan een hoge prijs vragen, die hij nu moet betalen.

Toen ik op BBC News de beelden zag over de arrestatie van Karadzic, moest ik denken aan Franjo Tudjman, Alia Izetbegovi, Slobodan Milosevic. Ze zijn nu allemaal dood, en toch lijkt het nog maar gisteren dat ze over ons lot beschikten. De jonge generatie in Servië – kinderen die, laten we zeggen, in 1990 zijn geboren – weet misschien zelfs niet wie deze krijgsheren waren. Dankzij de arrestatie van Karadzic hebben zij nu de kans dat deel van hun geschiedenis te leren kennen.

Een van de meest problematische dingen in de dertien jaar sinds de Akkoorden van Dayton is dat Servië, de belangrijkste agressor, in een staat van ontkenning verkeert. De Serviërs beweren dat ze zelf slachtoffer zijn. Ja, ze waren slachtoffers van Milosevic’ nationalisme en zijn oorlogen, van de Amerikaanse bombardementen in 1999. Maar dat verandert niets aan het feit dat ze zelf drie keer dezelfde Milosevic hebben gekozen, dat ze hebben gejuicht voor de Servische pantserwagens en Europa en de rest van de wereld de rug hebben toegekeerd.

Het feit dat Karadzic nu eindelijk is gearresteerd biedt de kans een bladzijde om te slaan. In het buitenland zal er euforie zijn, de nieuwe regering van Servië zal worden geprezen als dapper, maar het is aan de Servische burgers (en de burgers van de Republika Srpska waarvan hij president is en nog steeds burger) om dit ook te zien als een kans voor henzelf. Nu de belangrijkste politici dood zijn en talrijke oorlogsmisdadigers zijn gearresteerd, moet ieder mens zich afvragen wat zijn eigen bijdrage is geweest aan wat er de afgelopen twintig jaar is gebeurd.

Het belangrijkste effect van deze verlate arrestatie is misschien een ander: Karadzics proces zal bijdragen de waarheid over de oorlog te leren kennen. De controverses over het Joegoslavië-ribunaal daargelaten: in ieder proces wordt een stuk waarheid openbaar. En wat de mensen nodig hebben, of ze wonen in Belgrado, Zagreb, Sarajevo of Pristina, is waarheid. Zonder waarheid kan er zoals bekend geen gerechtheid zijn. Maar voor deze oorlog geldt dat er zonder gerechtigheid ook geen waarheid kan zijn.

Slavenka Drakulic is een Kroatische schrijfster, auteur van onder meer Als ik er niet ben.