Tastbare president

President Sarkozy van Frankrijk heeft in eigen land een belangrijk succes geboekt. Het Congres, de gezamenlijke vergadering van Assemblée Nationale en Senaat, heeft maandag zijn constitutionele- hervormingsproject met de vereiste drievijfde meerderheid goedgekeurd.

Het scheelde niet veel. De wijzigingen van de Grondwet werden aangenomen met één stem verschil. Gerekend in termen van regeringsfractie versus oppositiepartijen heeft Sarkozy gewonnen dankzij de stem van de socialist Lang, die onder president Mitterrand achtereenvolgens minister van Cultuur en van Onderwijs was en vorig jaar door Sarkozy werd benoemd in de commissie die de grondwetswijzigingen moest voorbereiden.

Binnen de Parti Socialiste (PS) zijn de poppen nu aan het dansen. Lang heeft volgens zijn partijgenoten „verraad” gepleegd en zich „ buiten de gelederen” geplaatst. Dat zeven leden van de presidentiële UMP juist tegen het voorstel van hun leider stemden, vergeet de SP gemakshalve. Slechts vier van de 186 socialistische afgevaardigden keerden zich tegen deze „pavlovreactie”.Dat de socialisten de wetswijziging aldus hebben beoordeeld volgens het schema ‘wie niet voor ons is, is tegen ons’ illustreert de deplorabele staat van de partij. En haar kortzichtigheid. Want het constitutionele project van Sarkozy is in veel opzichten een breuk met de Vijfde Republiek die generaal De Gaulle in 1958 heeft vormgegeven.

De gaullistische architectuur van de Vijfde Republiek was formeel democratisch. Maar door het gebrek aan machtsevenwicht had De Gaulle in feite een centralistische republiek geschapen, waarin autoritaire machtsuitoefening amper door de Assemblée kon worden ingetoomd. De Vijfde Republiek stimuleerde zo een gepolariseerde politieke cultuur, waarin de afstand tussen burgers en staatsmacht groot is.

In zijn verkiezingscampagne had Sarkozy hiervan al een hoofdthema gemaakt. Hij heeft woord gehouden. De volksvertegenwoordiging wordt nu machtiger ten koste van de president. De ambtstermijn van het staatshoofd wordt beperkt tot tweemaal vijf jaar. Hij kan niet meer buiten het parlement besluiten een militaire operatie of een oorlog te beginnen. En hij verliest enige formele zeggenschap over werkwijze en stemprocedures van het parlement. Zo komt een einde aan de „permanente staatsgreep”, zoals Mitterrand zijn parlementaire prerogatieven ooit typeerde. In ruil krijgt de president het recht om in de Assemblée het woord te voeren. Maar ook deze concessie politiseert het presidentschap en ontneemt het Elysée zijn monarchale onaantastbaarheid.

Hoe de wijzigingen in de praktijk uitpakken, is afwachten. Letter en geest plegen bij de uitvoering van macht niet per definitie te sporen. Maar op papier heeft Sarkozy een trendbreuk geforceerd. Zijn nipte overwinning kan het begin zijn van een minder autoritaire, meer burgerlijke politieke cultuur in Frankrijk.