Karadzic was dertien jaar voortvluchtig

Dertien jaar lang heeft de Bosnisch-Servische leider Karadzic uit handen weten te blijven van het Joegoslavië-tribunaal. Zijn arrestatie leek politiek onmogelijk. Toch is hij nu aangehouden in Belgrado.

Dertien jaar lang hebben duizenden militairen naar Radovan Karadzic gezocht. Met moderne opsporingsinstrumenten. Met een losgeld van vijf miljoen dollar op Karadzic’ hoofd. Maar naar nu blijkt, op de verkeerde plek. Want de voormalige leider van de Bosnische Serviërs heeft zich de afgelopen jaren niet schuilgehouden in het rotslandschap van de Servische Republiek in Bosnië, maar in een nieuwbouwwijk van de Servische hoofdstad Belgrado.

Er is vaak gemeld dat zijn arrestatie ophanden was. Eén keer zou die al een feit zijn: toen meldde het Russische persbureau Itar-Tass dat Karadzic en zijn vroegere legerleider Ratko Mladic, de twee meestgezochte oorlogsmisdadigers van de Balkan, onderweg waren naar het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag. Het bleek een canard, maar het tweetal beheerste wel gedurende enkele uren alle kanalen op de Servische televisie. Zaterdag 12 juni 2004 wist Carla Del Ponte, toen hoofdaanklager van het Joegoslavië-tribunaal, het zeker. „We hebben goede redenen aan te nemen dat Karadzic op 29 juni wordt uitgeleverd”, zei ze in Genève. Op 30 juni – de dag waarop Bosnië lid had kunnen worden van Partnership for Peace, het voorportaal van de NAVO, als het Karadzic zou hebben uitgeleverd – zei ze er nog steeds zeker van te zijn dat Karadzic diezelfde dag nog in de cel zou belanden. „Vraag me niet waarom. Ik kan dat nu nog niet zeggen.”

Een dag later meldde de commandant van de vredesmacht SFOR dat Karadzic nog die week zou worden gepakt – „We kunnen zijn adem voelen.” Maar de arrestatie bleef uit.

Het Joegoslavië-tribunaal sprak aanvankelijk „met enige regelmaat” met vertrouwelingen van Karadzic over vrijwillige overgave, maar de partijen konden het niet eens worden over de voorwaarden. Dat zei de Australiër Graham Blewitt, destijds plaatsvervangend hoofdaanklager, in een vraaggesprek met deze krant in 2004. Volgens Blewitt was er in het Westen geen „politieke wil” om Karadzic te arresteren. Hij had er geen vertrouwen meer in dat het nog zou gebeuren.

Waarom duurde het zo lang voor de vroegere president van de Servische Republiek werd gearresteerd?

Karadzic – psychiater (specialisme: paranoia), dichter en gokker – werd in 1995 door het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag aangeklaagd voor oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Jarenlang hield hij zich schuil in het zuidoosten van Bosnië dat toen onder het Franse commando van de vredesmacht SFOR viel. Del Ponte’s voorganger Louise Arbour typeerde de Franse sector eens als „een vrijhaven voor oorlogsmisdadigers”. Lang circuleerden geruchten over een geheim akkoord tussen de Fransen en Karadzic, geruchten die gevoed werden door de traditioneel goede betrekkingen tussen Frankrijk en Servië. Maar toen Franse SFOR-soldaten andere oorlogmisdadigers oppakten en de Fransen de sector overdroegen aan de Duitsers, bleef van dit argument weinig over.

Daarna werd Slobodan Milosevic aangewezen als schuldige. De president van Joegoslavië zou handlangers in Karadzic’ gevolg hebben. Bij een dreigende arrestatie moesten ze „hem een kogel door het hoofd jagen”, zo wist de toenmalige speciale afgezant van de Verenigde Naties in Bosnië, Jacques Klein. Ook Karadzic zelf geloofde niet dat Milosevic zou toestaan dat hij levend in Den Haag aankwam. Dat blijkt uit een vertrouwelijk document van de vroegere president van het Joegoslavië-tribunaal, Antonio Cassese. In 1996 sprak Cassese met vertrouwelingen van Karadzic’ over vrijwillige overgave, maar het kwam er niet van. Karadzic dacht dat hij dan door zijn eigen lijfwachten zou worden gedood, in opdracht van de Joegoslavische president. Maar Milosevic werd in 2001 uitgeleverd aan het VN-hof en de arrestatie van Karadzic bleef uit. Milosevic overleed in maart 2006 in zijn cel in Den Haag.

Intussen had Karadzic zich omringd met een zwaarbewapend privélegertje. Hij liet weten zich niet zonder slag of stoot over te geven. De arrestatie van Karadzic kon dus leiden tot doden onder de buitenlandse commando’s.

Men zocht wel naar Radovan Karadzic, maar men zocht niet altijd heel intensief. Daar kwam bij dat Karadzic zich kennelijk met veel gemak heen en weer bewoog over de grens tussen Bosnië en Montenegro – waar hij is geboren. Werd de grond hem in Bosnië te heet onder de voeten, dan verdween hij naar Montenegro, waar de vredesmacht niet kon komen en waar Karadzic veel volgelingen had. „Karadzic wordt beschermd door de Servische Democratische Partij [die hij heeft opgericht, red.] en de Servische orthodoxe kerk”, zei in juli 2005 Richard Holbrooke, architect van het Dayton-verdrag. „Ik neem aan dat hij in een klooster zit, zijn haar heeft afgeschoren en zijn baard heeft laten staan.”

In dat laatste heeft Holbrooke gelijk gehad. Maar dat hij ook zijn haar had laten groeien en niet in de Servische Republiek zat maar in Belgrado wist ook Holbrooke niet. Onduidelijk is wanneer Karadzic de Servische Republiek heeft verruild voor Belgrado.

Onder druk van de Europese Unie is het politieke klimaat in Bosnië langzaam maar zeker veranderd. Mogelijk is Karadzic uitgeweken op het moment dat het land is gaan samenwerken met het Joegoslavië-tribunaal.

Nu Karadzic vast zit rest vooral Ratko Mladic, de vroegere legerleider van de Bosnische Serviërs van wie de regering in Belgrado almaar beweert dat hij niet in Servië is en van wie het Joegoslavië-tribunaal almaar volhoudt dat hij daar wel is.

Het netwerk dat Karadzic jarenlang beschermde werd gefinancierd door drugssmokkel via de poreuze grenzen van Servië, Montenegro en de Servische Republiek in Bosnië.

Daarbij kwam het soms tot wildwestachtige scènes, zoals de schietpartij tussen de lijfwachten van Karadzic en de militieleider Milan Lukic in 2005, die daarbij gewond raakte.

Het lijkt erop dat de afgelopen jaren in Belgrado voor Karadzic minder opwindend zijn geweest. Daar zou hij als alternatief arts in een kliniek hebben gewerkt.

Rectificatie / Gerectificeerd

correcties en aanvullingen

Karadzic

In de tijdbalk over het leven van Radovan Karadzic (22 juli, pagina 5) staat dat het Bosnisch-Servische leger Sarajevo ‘in handen houdt’. Bedoeld is ‘in zijn greep houdt’.