‘Je moet visie hebben om te veranderen’

De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak heeft ongebruikelijk scherpe kritiek op voorstellen van minister Hirsch Ballin. Piet Wiegman: „De oplossingen zijn verkeerd.”

Lapmiddelen, symptoombestrijding, overbodig, riskant. Mild is de belangenvereniging van rechters en officieren van justitie niet over de in april door minister Hirsch Ballin (Justitie, CDA) voorgestelde „modernisering van de rechterlijke organisatie”.

Met het voorstel probeert de minister de onevenwichtigheid in vraag en aanbod voor rechtbanken aan te pakken. De minister wil dat rechtbanken meer samenwerken bij complexe zaken. Rechtbankbesturen en de Raad voor de Rechtspraak moeten de bevoegdheid krijgen om rechters bij capaciteitsproblemen over te plaatsen. Dat laatste is volgens de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR) „onaanvaardbaar”.

De problemen die de minister wil oplossen bestaan, erkent Piet Wiegman, maar de oplossingen zijn verkeerd. Wiegman is kantonrechter in Arnhem en bestuurslid van NVvR. Hij schreef mee aan een kritisch advies aan de minister.

Zijn rechters niet gewoon bang hun beschermde positie te verliezen?

„Nee. Die gevoelens zijn er onder rechters natuurlijk wel. Maar ook in ons voorstel blijft niet alles bij het oude. Integendeel. Rechters zullen over hun eigen horizon heen moeten stappen. Verhuizingen zijn niet uitgesloten. Wij zullen die discussie met onze leden graag aangaan. Alleen vinden wij dat je vanuit een visie veranderingen moet doorvoeren.”

Wat is uw visie dan?

„Het verschil tussen de kleinste en grootste rechtbanken van het land is ruwweg een factor tien. Toch zijn ze allemaal georganiseerd volgens hetzelfde model, en moeten ze allemaal dezelfde zaken kunnen behandelen.

„Aan die onevenwichtigheid moeten we wat doen. Eerst willen we kijken of de locaties van rechtbanken nog wel aansluiten bij maatschappelijke behoeften. In belangrijke streekcentra zoals Tilburg en Almere ontbreken nu rechtbanken. Mensen gaan daar heen om te winkelen en andere zaken te regelen. Ze zouden daar ook hun recht moeten kunnen halen.

„Om die ‘gerechtelijke kaart’ van Nederland opnieuw in te richten, moet je eerst bedenken welk minimumpakket elke rechtbank in Nederland de burger moet bieden. Dan weet je ook hoe groot een rechtbank moet zijn. Ingewikkelde en specialistische rechtspraak kan je dan bij een paar rechtbanken concentreren.”

Dat klinkt logisch. Waarom is het niet gedaan?

„De minister was van plan dit jaar een voorstel te doen voor zo’n gerechtelijke kaart. Dat idee is losgelaten, waarschijnlijk konden de rechtbankbesturen en de Raad voor de Rechtspraak er geen overeenstemming over bereiken. Het is een belangenstrijd. Kleine rechtbanken hebben geen zin zichzelf op het menu te zetten. Grote rechtbanken willen niks erbij. Eigenlijk zegt elke rechtbank: onze schaal is ideaal.”

Maar het voorstel van de minister is toch juist bedoeld om rechters daar te krijgen waar ze nodig zijn?

„Om toch het werk te kunnen blijven doen, zijn rechtbanken nu al samenwerkingsverbanden aangegaan, maar dat zijn allemaal hapsnap-oplossingen. Dit voorstel wil die oplossingen bestendigen.

„De verantwoordelijkheid voor het verdelen van menskracht en specialisaties wordt neergelegd bij rechtbankbesturen en de Raad voor de Rechtspraak en zo gereduceerd tot een probleem van logistiek en bedrijfsvoering. Dat is verkeerd. De wetgever moet die taak niet uitbesteden, maar er een politieke visie over ontwikkelen.”

De NVvR vreest voor de onafhankelijkheid van de rechter. Waarom?

„Dat de rechter zijn werk zonder last of ruggespraak kan doen is een van de pijlers van onze rechtsstaat. Belangrijk daarvoor is dat de rechter zekerheid heeft over zijn rechtspositie.

„Als rechtbankbesturen en de Raad voor de Rechtspraak de bevoegdheid krijgen rechters over te plaatsen, dan creëer je mogelijkheden voor oneigenlijk gebruik, zoals het oplossen van arbeidsconflicten door overplaatsing. We hebben in Frankrijk, Italië en de Verenigde Staten al gezien dat overplaatsing werd gebruikt om invloed uit te oefenen op de inhoud van de rechtspraak. Daar moeten we niet naar toe.”

Het advies en een verhaal over de kwaliteit van rechters op nrc.nl/binnenland.