Een bewijs van goede wil, meer voorlopig niet

Mugabe, Tsvangirai, Mbeki: voor alle hoofdrolspelers zitten er voordelen aan de machtsdeling die nu besproken wordt. Maar de eisen staan haaks op elkaar.

Wie was de baas tijdens de ondertekening in het Sheraton Hotel in de Zimbabweaanse hoofdstad Harare gisteren? Morgan Tsvangirai, winnaar van de eerste verkiezingsronde? Of Robert Gabriel Mugabe, de leider die zich liet beëdigen tot president van de Republiek na de gewelddadige tweede ronde op 27 juni, waaraan alleen hij deelnam?

Mugabe wil erkend worden als president omdat hij de ‘beslissende’ ronde won, oppositieleider Tsvangirai beschouwt zichzelf als legitiem staatshoofd omdat hij de eerste ronde, in maart, won.

Mugabe liet gisteren het langste op zich wachten, zoals het een staatshoofd betaamt. De Zuid-Afrikaanse president Mbeki (bemiddelaar), Arthur Mutambara (leider van een kleine factie van oppositiepartij MDC) en Tsvangirai zaten al ruim tien minuten aan tafel toen Mugabe binnenkwam. De oppositie kreeg weliswaar eerder het woord, maar sprak aanzienlijk korter. Mutambara: 2 minuten en 57 seconden. Tsvangirai: 5 minuten en 6 seconden, Mugabe 12 minuten en 32 seconden. Tsvangirai struikelde over zijn woorden en vergiste zich in de feiten. „Dit is een historische gebeurtenis. Wij hebben elkaar voor het laatst in 1978 gezien.” Mugabe corrigeerde hem: „1998.” Tsvangirai smeekte lachend om oogcontact met Mugabe, die hem bij het vijftig minuten lange treffen één keer aankeek; tijdens de door Mbeki afgedwongen handdruk.

Het zijn details, maar de details vertellen meer dan de afspraak die gisteren werd gemaakt. Die is niet meer dan een bewijs van goede wil van beide leiders om de komende twee weken met elkaar te gaan onderhandelen over een regering van nationale eenheid, met een mogelijke rol voor Mugabe als ceremonieel staatshoofd en Tsvangirai als premier of vice-president. Het document belooft ook meer veiligheid voor de Zimbabweanen, de wedergeboorte van de geruïneerde economie en, op aandringen van Mugabe, het achterwege blijven van buitenlandse bemoeienis.

Dat laatste is belangrijk. Mugabe drukte de hand van Tsvangirai, iets meer dan een week nadat hoofdaanklager Ocampo van het Internationale Strafhof in Den Haag bekendmaakte de Soedanese president Bashir te willen vervolgen wegens genocide. Een regering van nationale eenheid moet Mugabe die route besparen. Vrede is ook in dit deel van Afrika het wisselgeld voor gerechtigheid. Tijdens de ceremonie hield Mugabe zijn ogen gericht op de generaals die hem al 28 jaar helpen en wier lot met het zijne verbonden is.

Hetzelfde geldt voor de Zuid-Afrikaanse president Mbeki, al jaren bekritiseerd om zijn vruchteloze stille diplomatie in Zimbabwe. Mugabe bedankte Mbeki hartelijk voor zijn „volharding en die positieve ongevoeligheid voor kritiek”. Na bijna tien jaar aan de macht kan alleen een doorbraak in Zimbabwe de erfenis van Mbeki nog redden. Het beeld met Tsvangirai aan zijn linker- en Mugabe aan zijn rechterhand was een welkome herinnering aan zijn voorganger Mandela die in 1998 op een schip op de Zaïre-rivier de Congolese president Mobutu en rebellenleider Kabila bij elkaar bracht.

Maar het uitzicht op „hoop” waar een van de Zuid-Afrikaanse kranten vanochtend mee opende, is geen garantie. De eisen van MDC en Zanu-PF zijn diametraal tegenovergesteld: Tsvangirai noemt zichzelf legitiem staatshoofd op basis van de eerste ronde, hij zei eerder niet onder Mugabe te zullen werken. Mugabe eist juist erkenning als staatshoofd.

Bovendien zijn de MDC en Zanu-PF onder leiding van Mbeki al meer dan een jaar met elkaar in gesprek, zij het op een lager niveau. Nog voor de eerste ronde op 29 maart zwoeren de partijen het geweld af en schafte de regering onder meer de veiligheidswet af die journalisten het werken onmogelijk maakt en oppositiepartijen verbiedt campagne te voeren.

Die afspraken bleken niets waard toen Zanu-PF in de eerste ronde voor het eerst in 28 jaar de meerderheid in het parlement verloor en Mugabes alleenheerschappij wankelde. Voor de tweede ronde werden journalisten opgepakt en zeker 120 oppositieaanhangers vermoord. Ook gisteren tijdens de ceremonie werden nieuwe slachtoffers van geweld de klinieken in de hoofdstad binnengedragen.

Macht delen met Mugabe is gevaarlijk. Ndebele-leider Joshua Nkomo probeerde het in 1987 al en accepteerde de rol van vice-president onder Mugabe, nadat naar schatting 20.000 van zijn aanhangers waren vermoord. Nkomo werd uiteindelijk in de steek gelaten door zijn aanhang die hem verraad verweet. Hetzelfde gevaar ligt op de loer voor Tsvangirai.