‘Geen minaretten in Zwitserland’

Rechtspopulisten willen in Zwitserland een verbod op minaretten. De politieke klasse in Bern maakt zich intussen grote zorgen over de neutrale internationale naam van het land.

GENÈVE, 21 Juli. - Nederland had zijn Fitna-affaire, rond de film van Geert Wilders. Denemarken joeg wereldwijd moslims in de gordijnen doordat cartoonisten de profeet Mohammed afbeeldden. Krijgt Zwitserland het binnenkort ook met de islamitische wereld aan de stok, vanwege een referendum over minaretten?

De politieke klasse in Bern vreest het ergste. Toen een groep burgers op dinsdag 8 juli tientallen zware dozen op de stoep bij de Zwitserse federale regering neerzette, veroordeelde de regering de inhoud ervan ogenblikkelijk. De dozen zaten vol handtekeningen onder een tekst die oproept om een verbod op minaretten in de grondwet op te nemen.

In de Zwitserse directe democratie kunnen burgers het initiatief nemen voor een referendum als ze meer dan 100.000 handtekeningen ophalen. Het comité ‘Gegen den Bau von Minaretten’, dat deels bestaat uit leden van de rechtspopulistische SVP – met 29% de grootste partij van Zwitserland –, verzamelde er 114.895. Als ze allemaal geldig zijn bevonden, komt er een referendum waarbij mensen ja of nee moeten zeggen tegen de toevoeging van één zinnetje aan de grondwet: ‘De bouw van minaretten is verboden.’ Wanneer dat referendum wordt gehouden, is nog onduidelijk.

Volgens Walter Wobmann, SVP-lid en mede-initiatiefnemer, zijn minaretten géén religieuze symbolen, maar „staan ze symbool voor het opeisen van politiek-religieuze macht”. Er zijn twee moskeeën met minaretten in Zwitserland: in Genève en Zürich. Zij roepen niet op tot gebed en veroorzaken voorzover bekend geen overlast. Andere moskeeën doen het hier zonder minaret – hetgeen, zegt Wobmann, bewijst dat minaretten niet nodig zijn om te bidden en „dat het initiatief de godsdienstvrijheid niet aantast”. Kantonale regels voor ruimtelijke ordening maken het in dit land vol historische gebouwen moeilijk om bouwvergunningen voor minaretten te krijgen, behalve op industrieterreinen. Dit geldt trouwens ook voor kerktorens. Drie aanvragen voor de bouw van minaretten én de weigering van enkele kantons om een verbod in te stellen, waren voor Wobmann de druppel: „Velen zien dit met mij als een stap naar de islamisering van Zwitserland.”

Wobmann en de zijnen hadden de dozen het Bundeshaus nog niet ingedragen, of de zeven ministers lieten in een verklaring weten dat zij „natuurlijk het parlement en het electoraat zullen adviseren om tegen dit initiatief te stemmen”.

Normaal reageert de regering niet op initiatieven, en zeker niet in negatieve zin. Zwitsers hechten eraan om zélf onderwerpen op de politieke agenda te zetten als parlement of regering het niet doen. Zo kunnen zij het establishment passeren. Als datzelfde establishment de ‘stem des volks’ veroordeelt, kan haar arrogantie worden verweten – wat de initiatiefnemers wind in de zeilen geeft. Het enige andere voorbeeld van een veroordeling door de regering dateert van 1934: toen vroegen burgers sociale maatregelen tegen de economische recessie. Dat kwam volgens de ministers neer op import van het communisme in Zwitserland.

Er zijn 350.000 Zwitserse moslims, op een populatie van 7,5 miljoen. Zij reageren terughoudend op het minaretteninitiatief. In Zwitserland zijn weinig problemen rond hoofddoeken of gemengd zwemmen; verpauperde getto’s, zoals in Parijs of Brussel, zijn hier evenmin. Tekenend is dat hét boegbeeld van de SVP, Christoph Blocher, een minarettenverbod niet steunt. „Ik ben er niet voor”, zei hij. Ook andere partijleden vinden een verbod te extreem.

Iets anders staat er wel op het spel: de reputatie van Zwitserland als neutraal bemiddelaar in andermans conflicten. Daarom noemde de liberale Zwitserse president, Pascal Couchepin, het minaretteninitiatief „ridicuul” en „een culturele aberratie”. Minister van Buitenlandse Zaken Micheline Calmy-Rey, een socialiste, instrueerde ambassadeurs in moslimlanden al maanden geleden om uit te leggen dat de Zwitserse regering niet achter dit „initiatief van individuen” staat, laat staan een verbod op minaretten wil en dat de Zwitserse grondwet absolute garantie blijft bieden op de vrijheid van godsdienst. Zij vond dit nodig „om de veiligheid van Zwitsers in het buitenland te garanderen”.

Tegen deze krant zei zij vorige herfst: „Onze buitenlandse politiek is gericht op dialoog, verzoening. Hoe kunnen andere landen ons serieus nemen als we zelf fouten gaan maken?”

Dit is precies wat de islamitische wereld Zwitserland nu duidelijk maakt of liever, inpepert. De Organisatie voor Islamitische Staten, de OIC, liet op haar jaarlijkse vergadering in Dakar (in maart) weten „bezorgd te zijn” over een mogelijk Zwitsers minarettenverbod. Dat is volgens de Senegalese president Abdoulaye Wade bedacht door ‘des esprits maléfiques’ (lieden die met het noodlot spelen), die enkel „islamofobie willen verspreiden”. Een studie over islamofobie, die in Dakar ter tafel lag, plaatst het minaretteninitiatief op één lijn met de Fitna-film en de Mohammed-cartoons. Ook de VN-rapporteur voor racisme, Doudou Diene ziet dit als bewijs van een „groeiende trend” van anti-islamisme in Europa. In november al werd de Zwitserse ambassadeur in Saoedi-Arabië om opheldering gevraagd over de minaretten. Calmy-Rey houdt al maanden ontmoetingen met leiders van islamitische landen – en niet alleen omdat ze graag Hoge Commissaris voor Mensenrechten van de VN wil worden.

De Zwitsers waren vroeger neutraal en afzijdig. Nu zijn ze actief neutraal: ze spelen postiljon tussen Cuba en de VS, Iran en de VS, en bemiddelen in Sri Lanka, Israel/Palestina. Calmy-Rey pusht Genève als ‘Stad van de Vrede’. „Een minarettenverbod zou vernietigend zijn voor de reputatie van Zwitserland,” beaamt Marcel Stüssi, die aan de universiteit van Luzern onderzoek doet naar de juridische implicaties van een minarettenverbod.

Stüssi concludeert dat een minarettenverbod niet strookt met internationale verdragen. De voormalige president van het federale gerechtshof, Giusep Nay, heeft het parlement al gevraagd om het referendum over minaretten te verhinderen. Nay twijfelt er niet aan wat er met de eerste klacht over zo’n verbod bij het Mensenrechtenhof in Straatsburg gebeurt: die wordt meteen gehonoreerd.