Een fantastische stunt, die botste met de politieke realiteit

Kunnen burgers de politiek beïnvloeden? Omroep BNN maakte veel los met de Grote Donorshow, maar het gewenste donorsysteem miste politieke steun. Deel twee in een wekelijkse serie.

Achteraf denkt BNN-voorzitter Patrick Lodiers dat minister Ab Klink (Volksgezondheid) hem zand in de ogen strooide. Daar is hij „best pissed over”, maar de strijd is nog niet gestreden. Na de zomer gaat BNN weer tamtam maken, als orgaandonatie terugkeert in de Kamer.

Op het Hilversumse hoofdkantoor van BNN hangen enorme portretten van Bart de Graaf. In 2002 overleed deze oprichter van Barts Neverending Network, inmiddels is hij de patroonheilige van deze brutale, maar sociale jongerenomroep. De Graaf leed aan een groeistoornis en stierf in 2002 aan de gevolgen van zijn chronische nierziekte. Te zijner nagedachtenis blijft orgaandonatie op de agenda van BNN staan.

Orgaandonatie is in Nederland al jaren een probleem. Vorig jaar stonden 1.427 mensen op de wachtlijst voor een orgaan, van wie er 152 overleden. Er werden 336 transplantaties verricht; de gemiddelde wachttijd is vier jaar. Het aanbod van organen is laag door relatief veilig verkeer en goede medische zorg, maar ook omdat slechts een op de vijf Nederlanders als donor is geregistreerd.

Hoe hun aantal is op te voeren, verdeelt Den Haag. Medici en belangengroepen willen vrijwillige registratie vervangen door een geen-bezwaarsysteem. Wie niet reageert op het verzoek orgaandonor te worden, wordt het automatisch. ‘Geen bezwaar’ krijgt steun van SP, GroenLinks en D66.

Elders leven bezwaren, die verband houden met zelfbeschikkingsrecht en angst dat staat en medische stand bepalen wat er met een lichaam gebeurt. Die vrees leeft vooral bij VVD en CDA, de PvdA is verdeeld. Na levendig debat sneuvelde het geen-bezwaarsysteem’ in 2005 nipt in de Tweede Kamer. Het draagvlak ervoor is sindsdien verder gedaald.

BNN hoopte die trend te keren op de vijfde sterfdag van Bart de Graaf. Den Haag onder druk zetten, dat was het doel van de Grote Donorshow, legt Lodiers uit. Het was nadrukkelijk geen wervingsshow voor donoren. „Zoiets levert hooguit honderdduizend registraties op”, zegt Lodiers. „Een lachertje, het moeten er twee, drie, vier miljoen zijn, wil het zin hebben. De wet moet veranderen.”

De Grote Donorshow van 1 juni 2007 werd een van de grootste stunts in de Nederlandse tv-geschiedenis. Vlak voor Pinksteren ging het persbericht de deur uit: kandidaten op de wachtlijst voor een nier zouden in de studio de strijd aanbinden voor een nier van terminale patiënte Lisa. Samen met de kijkers, die hun voorkeur mochten uitspreken, koos Lisa de sympathiekste kandidaat.

Lodiers verwachtte uiteraard woede en Kamervragen, maar werd verrast door de wereldwijde mediastorm. Macaber, smakeloos, show der wanhoop, loeide de wereldpers. Premier Balkenende sprak van een slag voor het Nederlandse imago. Ruim 1,2 miljoen kijkers zaten op 1 juni voor de tv in om te zien hoe Lisa de gegadigden afstreepte: de ouderen, de jongeren, de rokers en de luilakken konden gaan. Tot alleen nierpatiënten Vincent en Charlotte nog in de race waren en Lodiers de uitzending staakte om te vertellen dat het doorgestoken kaart was.

Er volgde opgelucht enthousiasme over deze „fantastische stunt”, zoals minister Plasterk (Onderwijs, PvdA) het noemde. BNN kreeg meer verbale schouderklopjes tijdens het daaropvolgende spoeddebat in de Kamer. De Coördinatiegroep Orgaandonatie, onder leiding van voormalige D66-voorman Jan Terlouw, besloot het ijzer te smeden toen het heet was. Het voorstel een Masterplan Orgaandonatie op stellen kreeg steun van minister Klink. Hierin zou de vraag centraal staan welk systeem van donorregistratie het meest ethisch en effectief was. Gezien de samenstelling van de Coördinatiegroep – medische experts en belangengroepen – leek de uitkomst voorspelbaar: het geen-bezwaarsysteem.

Maar Klink wees vorige maand het Masterplan af, wat enige politieke schade opleverde. In plaats van ‘geen bezwaar’ wil de minister het huidige systeem van vrijwillige aanmelding voortzetten, met meer aandacht voor voorlichting en begeleiding van nabestaanden in het ziekenhuis. Ook krijgen nabestaanden meer inspraak, maar juist bij hen is de weerstand tegen het opensnijden van een overleden of hersendood familielid meestal groot.

Door een fout lekte Klinks afwijzing van het Masterplan al voor de presentatie uit. Voorzitter Jan Terlouw, vorige maand boos, klinkt inmiddels eerder berustend. „Zo sterven ook de komende jaren nog velen zinloos terwijl goede organen in de groeve der vertering en de verbrandingsoven verdwijnen”, zucht hij.

Terlouw weigert te aanvaarden dat het spel gespeeld is: in september keert orgaandonatie terug in de Kamer. Hij hoopt dat peilingen waaruit blijkt dat een meerderheid van de Nederlanders een geen-bezwaarsysteem steunt, enige indruk maken.

Patrick Lodiers is teleurgesteld in minister Klink. Extra voorlichting helpt niet, weet hij. „Kijk maar naar onze Donorshow. Die sloeg in als een bom, maar leverde slechts zevenduizend nieuwe donorregistraties op.” Dit voorjaar liet hij de minister weten ongeduldig te zijn door de stilte over orgaandonatie in Den Haag. Hij plande op 25 mei, de sterfdag van Bart de Graaf , dan wel op 1 juni, één jaar na de Grote Donorshow, opnieuw een show. Klink ontraadde Lodiers zo’n uitzending in een gesprek op 21 april. „Klink vond dat ik beter even kon wachten. Het Masterplan beloofde een goed, gedegen advies te worden. Ik heb het gevoel dat ik in de luren ben gelegd.”

Lodiers denkt nu na over wat BNN nog kan bijdragen aan het debat. De BNN-voorzitter kan de kandidaten van de Grote Donorshow weer bezoeken: slechts één van hen kreeg een nieuwe nier, die door het lichaam werd afgestoten. Een idee met iets meer shock value: Nederlanders met gevaarlijke beroepen voor de camera overhalen een donorcodicil te tekenen. Lodiers: „Denk dan aan brandweerlieden, jongens die naar Uruzgan gaan en Geert Wilders.” Maar de impact van de Donorshow – dat lukt helaas maar één keer.

Kamerlid Van Miltenburg (VVD), tegenstander van het geen-bezwaarsysteem, noemt Lodiers naïef als hij denkt de Tweede Kamer om te krijgen met één tv-uitzending. Hij heeft immers niet te maken met „mensen die op basis van emotie even snel een oordeel vellen”, maar met politici die er al jaren over nadenken. Handig hoe de Nierstichting, een drijvende kracht in de Coördinatiegroep, bovenop het rumoer rond de Donorshow sprong, vindt Van Miltenburg. Maar jammer dat men vervolgens met een advies kwam dat dwars inging tegen de politieke realiteit. „De realiteit is: het geen-bezwaarsysteem komt er niet.”

Lees het eerste deel in deze serie via nrc.nl/binnenland