Recensie

Een gitzwart beeld van de economie

Non-fictie

Volgens de Zambiaanse econoom Dambisa Moyo gaat de wereld ten onder, tenzij de democratie wordt hervormd om de economie te laten groeien.

Donald Trump bezoekt de bouwplaats van een nieuwe fabriek van het Taiwanese elektronicabedrijf Foxconn in de Amerikaanse staat Wisconsin, eind vorige maand. Foto Brendan Smialowski / AFP

Een nieuw boek van Dambisa Moyo is reden voor opwinding. De Zambiaanse econoom maakte de laatste jaren naam met scherpe, controversiële en vooruitziende boeken over zinloze ontwikkelingshulp (Dead Aid), Chinese grondstoffenhonger (Winner Take All) en het einde van de westerse economische dominantie (How the West Was Lost).

In haar nieuwe boek Edge of Chaos – Why Democracy Is Failing to Deliver Economic Growth – and How to Fix It schetst ze een gitzwart beeld van de stand van de wereld. We staan aan de rand van chaos, de democratie is in verval en de economie stagneert al jaren, en dat gaat tot vernietigende, wereldwijde onrust leiden als er niet snel wat gebeurt.

Haar oplossingen zijn in te delen in twee categorieën: een pleidooi voor meer economische groei én radicale hervormingen van ons democratische stelsel om die groei mogelijk te maken. Ze laat, zoals veel andere schrijvers en commentatoren met haar, overtuigend zien dat de liberale democratie zoals we die kennen in bijzonder veel landen onder druk staat, van de Verenigde Staten tot Hongarije en Turkije.

Edge of Chaos is een welkome denkoefening, hoop je. Maar de analyse en uitwerking van Moyo (1969) schieten zwaar tekort. Bij tijd en wijle ontstijgen haar oplossingen niet het niveau van grimmige borrelpraat.

Het rammelt al bij haar basisaanname dat we aan de rand van de afgrond staan. Daar valt het nodige op af te dingen. Er is bepaald geen tekort aan wereldproblemen en veel instituties liggen onder vuur. Maar Harvard-hoogleraar Steven Pinker toont in zijn recente Enlightenment Now juist overtuigend aan dat op veel cruciale indicatoren zoals gezondheid, levensverwachting, welvaart en zelfs milieu de wereld de afgelopen decennia op spectaculaire wijze beter is geworden. Moyo’s statistieken over het verval van de westerse wereld (armoede, criminaliteit, werkloosheid) lijken selectief. Ze shopt willekeurig in landen en periodes, en ze schuift naar hartelust met assen van grafieken. There’s lies, damn lies and statistics, blijkt maar weer. Dat ze geen serieuze ruimte biedt voor de tegenargumenten van onderzoekers als Pinker, wekt weinig vertrouwen in de kracht van haar empirisch werk.

Oppervlakte

En haar panacee, de groei van het bruto binnenlands product (bbp) dan? Ook in deze analyse blijft Moyo te veel aan de oppervlakte. De laatste jaren dringt steeds meer tot economen door dat in de digitale economie vooruitgang niet helemaal goed te meten is via het bbp, een maatstaf die de marktwaarde van alle goederen en diensten uit een land bij elkaar optelt.

Neem Wikipedia. Daardoor gaan encyclopedie-uitgevers failliet en veel banen en inkomens verloren, waardoor het bbp waarschijnlijk daalt. Maar of de wereld nou slechter af is door een universele online gratis encyclopedie?

"Democratie moet zichzelf opnieuw uitvinden of zal wegrotten"

Lage bbp-groei in veel landen hoeft niet gelijk te staan aan trage vooruitgang. Die gaat namelijk op andere, digitale, moeilijker meetbare manieren gewoon door. Moyo gaat wel erg snel voorbij aan deze fundamentele zwakte van de bbp-maatstaf in het digitale tijdperk.

„Democratie moet zichzelf opnieuw uitvinden of zal wegrotten”, schrijft ze. Daar valt weinig tegen in te brengen. Ook haar vaststelling dat politici zich vaak te veel door de korte termijn laten leiden, onderbouwt ze overtuigend. Maar het dieptepunt van Edge of Chaos wordt vlak hierna bereikt, als Moyo hervormingen voorstelt voor het democratische bestel.

Eén van haar oplossingen om meer langetermijndenken te stimuleren in de politiek: minder mensen stemrecht geven. Ze stelt voor om een soort stemtoets in te voeren waarop potentiële stemmers voldoende moeten scoren om mee te mogen beslissen. Ook stelt ze voor om mensen uit bepaalde beroepen, zoals artsen, advocaten en bestuurders van bedrijven meer gewicht toe te kennen in het stemproces. Geinige stelling voor op de vrijdagmiddagborrel, maar extreme ideeën vereisen extreme onderbouwing. En die ontbreekt.

Lees ook dit opiniestuk: Er is te veel democratie, en algoritmes kunnen helpen. Zij begrijpen ons beter dan wij onszelf begrijpen

Intellectuele luiheid

Wie bepaalt de vragen van zo’n stemtoets? Zouden de groepen die het stemrecht wordt ontnomen dat werkelijk accepteren? Zal het geen nieuwe problemen geven als grote groepen mensen zich niet meer mogen uitspreken? Moyo doet zelfs geen serieuze poging om de toch voor de hand liggende tegenargumenten te weerleggen. „Deze voorstellen zullen met scepsis ontvangen worden door degenen die altijd, in elke situatie geloven dat het antwoord méér vrijheid is, niet minder. Maar dit zijn nou eenmaal noodzakelijke beperkingen in een tijd waarin politici en stemmers met teveel vrijheid kortzichtig hebben gehandeld.” Punt. De lezer blijft enigszins verward en onbevredigd achter na het poneren van zulke stevige stellingen.

Edge of Chaos biedt mensen die zelden een krant lezen wellicht een prima analyse dat er werk aan de winkel is om de democratie de 21ste eeuw te laten overleven. Moyo heeft gelijk dat er redenen tot zorg zijn over de houdbaarheid van ons politiek en economisch bestel. Dát democratische instituties toe zijn aan vernieuwing, is een belangrijke vaststelling. Maar de intellectuele luiheid waarmee een vooraanstaand econoom denkt dat de problemen zijn op te lossen, is minstens zo zorgwekkend.

    • Wouter van Noort