Martelen kun je leren

Het zal je maar gebeuren, als psycholoog: dat een journalist je oude onderzoek, uit de tijd dat de ethische normen nog niet zo streng waren, erbij haalt om aan te tonen dat je betrokken bent bij het systematisch martelen van oorlogsgevangenen door het Amerikaanse leger. Het overkwam Martin Seligman, voormalig voorzitter van de American Psychological Association (APA) en nu vooral bekend als de grondlegger van de ‘positieve psychologie’: de tak van menswetenschap die erop gericht is om de sterke punten van mensen te helpen ontwikkelen in plaats van hun zwaktes en stoornissen te verhelpen. Seligman schreef een aantal boeken over optimisme en geluk, waaronder het succesvolle Authentic Happiness (vertaald als Gelukkig zijn kun je leren, 2002), en traint tegenwoordig positief psychologen, een soort coaches.

Maar eind jaren zestig van de vorige eeuw voerde hij een aantal zeer bekende experimenten uit waarbij hij honden elektrische schokken gaf waaraan ze niet konden ontsnappen. Een aantal honden raakte hierdoor in een toestand die Seligman en collega’s learned helplessness noemden, aangeleerde hulpeloosheid: zelfs als deze honden vervolgens wél de mogelijkheid kregen om te ontsnappen, deden ze het niet. Ze leken wel depressief.

Nu haalt Jane Mayer, journalist voor de New Yorker, dit onderzoek aan in haar boek The Dark Side: The Inside Story of How The War on Terror Turned into a War on American Ideals, dat deze week verschijnt. Ze beschrijft hoe Seligman in 2002 op verzoek van de CIA een lezing over aangeleerde hulpeloosheid gaf aan militairen. Seligman vertelde, zo schrijft ze, dat ‘hij door een hond herhaaldelijk en willekeurig elektrische schokken toe te dienen, het dier op onmenselijke wijze in een toestand van volledige passiviteit kon dwingen. [...] Zijn theorieën werden later aangepast voor gebruik in CIA-gevangenissen.’ De APA, voegt ze eraan toe, weigert om marteling ondubbelzinnig af te keuren.

Seligman is geschokt door de passage, die onder de kop ‘Ex-apa-president linked to cia-torture’ op de populaire linkse nieuwssite Democracy Now verscheen. In de maandelijkse nieuwsbrief Coaching Toward Happiness schreef hij donderdag dat hij zijn lezing juist gaf om militairen te leren vijandelijke ondervragingstechnieken te doorstaan. Over Amerikaanse ondervragingsmethoden had de CIA niets willen zeggen, schrijft Seligman verder. En hij heeft sindsdien niet meer voor de overheid gewerkt, heeft het boek van Mayer nog niet gelezen, en is absoluut tegen martelen. De ethische commissie van de APA liet in dezelfde nieuwsbrief ook weten dat de organisatie martelen hartgrondig afkeurt.

Overigens schreef (onder anderen) Mayer enkele jaren geleden al in de Amerikaanse pers dat het leger, na 9/11, kennis over (zelf)bescherming tegen martelen is gaan gebruiken om zelf agressieve ondervragingsmethoden te ontwikkelen.

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

Martelen

In het artikel Martelen kun je leren (bijlage Wetenschap, 19 juli, pagina 7) wordt een citaat over psycholoog Martin Seligman toegeschreven aan het boek The Dark Side van Jane Mayer. Het staat echter op de nieuwssite Democracy Now!