Zelden levenslang ‘cop killer’

Wat gebeurt er met misdadigers die agenten ombrengen? Van de rechter krijgen ze vaak zware straffen, maar ze zitten die in praktijk zelden helemaal uit.

Hij had geen dienst, de Rotterdamse brigadier die op een warme dag in mei 1997 rare geluiden bij de buren hoorde. Hij nam poolshoogte en betrapte drie inbrekers op heterdaad. Brigadier De Jong moest het met de dood bekopen, hij werd neergestoken met een schroevendraaier.

Net als de 28-jarige agente Gabriëlle Cevat, die vorige week woensdag om het leven kwam, stierf De Jong in burger. Het gerechtshof achtte het weinig aannemelijk dat hij zich als agent geïdentificeerd had en veroordeelde de 22-jarige inbreker tot twaalf jaar celstraf.

Het is nog onduidelijk of Cevat zich als agente aan de schutter kenbaar heeft gemaakt voor deze het fatale schot loste. Dat is voor de strafmaat wel van belang. Rechters kunnen een celstraf met eenderde verlengen wanneer het gaat om een moedwillige aanslag op een ambtenaar.

Om dat te kunnen bewijzen is het Openbaar Ministerie (OM) afhankelijk van verklaringen van ooggetuigen. Onduidelijk is of die er in de zaak-Cevat zijn. Een dag na haar begrafenis, gisteren, is het speculeren begonnen over de dader, en over zijn straf.

Uit jurisprudentie blijkt dat de straffen voor cop killers nogal uiteen lopen. Die varieerden de afgelopen drie decennia van enkele jaren tot levenslang. De 14-jarige Duitse joyrider die in 2000 hoofdagent Tom Kusters met een vrachtauto doodreed, kreeg de laagste straf. Hij kreeg in Duitsland vier jaar cel voor het veroorzaken van een dodelijk verkeersongeluk. Twee van de acht mannen die sinds 1978 agenten ombrachten, kregen levenslang.

Voor een levenslange celstraf moet het OM kunnen aantonen dat de schutter met voorbedachten rade handelde, zegt Jaap Timmer, hoofddocent politiestudies aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Daar is niet altijd veel voor nodig. Zo kreeg de verdachte van de schietpartij waarbij hoofdagente Allegonda Gremmer in 1997 om het leven kwam, levenslang omdat de schutter (in bed) een schietklaar wapen onder handbereik hield. Voorbedachte rade, dus moord, oordeelde de rechter.

In de praktijk blijkt dat de opgelegde straf en de uitvoering ervan niet overeenkomen. Net als andere veroordeelden zitten cop killers over het algemeen maar een gedeelte – doorgaans tweederde – van hun gevangenisstraf uit.

Dat gold bijvoorbeeld de junk John Edgar R., die in 1986 op de Amsterdamse Zeedijk hoofdagent Peter Lugten doodstak. Hij kreeg tien jaar cel met aansluitend tbs. Acht jaar na zijn veroordeling werd hij op vrije voeten gesteld, waarna hij nog een aantal jaren doorbracht in psychiatrische inrichtingen. In 1999 dook hij weer op in het Amsterdamse junkencircuit. Agenten die hem op straat tegen kwamen – doorgaans high, scheldend of wildplassend – wisten wat hij op zijn kerfstok had. Toch namen ze hem vaak mee naar het bureau, voor een kop koffie. Anderhalf jaar geleden is R. opnieuw opgesloten voor behandeling in een psychiatrische kliniek.

Ook Alan R., de man die in 1982 agent Jaap Honingh doodschoot, kwam vervroegd vrij. Hoewel hij werd veroordeeld tot vijftien jaar cel, was Alan R. in 1992 weer op vrije voeten. Zijn benoeming tot bestuurslid van de Coornhert Liga, een vereniging voor strafrechtshervorming, leidde vervolgens tot publieke commotie in het Amsterdamse politiekorps.

Knut Folkerts, de RAF-activist die in 1977 de Utrechtse agent Arie Kranenburg doodschoot, kreeg in Nederland twintig jaar cel. Een jaar na zijn veroordeling werd hij aan Duitsland uitgeleverd om daar tweemaal levenslang uit te zitten. In 1995 kreeg hij voorwaardelijke gratie en vijf jaar later kwam hij definitief vrij.

Collega’s van Kranenburg signaleerden Folkerts sindsdien herhaaldelijk in Nederland. Ze informeerden de weduwe Kranenburg daarover. Zij voert nu een kruistocht bij het ministerie van Justitie om hem alsnog ook in Nederland achter de tralies te krijgen.

Tot nu toe tevergeefs. Nederland heeft meermalen op uitlevering verzocht, maar Duitsland levert geen eigen onderdanen uit. Folkerts procedeert inmiddels tegen de Staat der Nederlanden om zijn ‘internationale signalering’ ongedaan te maken. Uit onlangs opgedoken documenten blijkt dat de ambtelijke top op het ministerie van Justitie in 1977 vreesde voor gijzelingen of kapingen door de RAF als Folkerts zijn straf in Nederland zou uitzitten.

Volgens een intern verslag van een gesprek op 12 oktober 1977 tussen topambtenaren van Justitie zou het „hoogst onbevredigend” zijn als „flinkheid nu” zou moeten ingeruild tegen „toegeven later”. Journalist Siem Eikelenboom mocht het verslag recentelijk op het ministerie inzien.

Ook als cop killers levenslang krijgen, zitten ze korter in de cel. De Duitser die in 2004 brigadier Jan Wind in Enschede doodschoot, kreeg levenslang, maar het Arnhemse gerechtshof zette die straf om in twintig jaar cel. De dader zou door een persoonlijkheidsstoornis verminderd toerekeningsvatbaar zijn.

Ook Errol K., die in 1992 opperwachtmeester Iman Klaassen neerschoot, zat zijn levenslange celstraf niet uit. Na zijn ontsnapping uit Sittard zat hij onder valse naam opgesloten in Istanbul. Daar werd hij in 1998 doodgeschoten.

Benny S., de moordenaar van hoofdagente Gremmer, is de enige cop killer die op dit moment een levenslange celstraf uitzit.