In Vassouras ligt de grandeur op het kerkhof

De afschaffing van de slavernij was de genadeklap. Het is of het Braziliaanse plaatsje Vassouras de klap van de geknakte koffie-industrie nooit meer te boven is gekomen. Bustoeristen zorgen nu voor inkomsten.

De slingerweggetjes, door groene dalen en over bergen, lijken oneindig. In de Vallei van Paraíba, in een bergregio die uitgespreid ligt over drie zuidelijke Braziliaanse deelstaten, liggen talrijke pittoreske dorpjes. Rustieke plaatsjes waar het dagelijkse leven zich in een bijna loom tempo afspeelt. Ze hebben namen als Mendes, Valença, Japerí en Miquel Pereira.

De Vallei van Paraíba is ook een beetje een regio van vergane glorie. Ooit was het een bruisend gebied met een rijk cultureel leven als gevolg van de aanwezigheid van Portugese koffiebaronnen, in het bijzonder in de 19de eeuw. Hier lagen de grote koffieplantages, de motoren van de lokale economie. Totdat de slavernij werd afgeschaft in Brazilië in 1888, een ingreep die de teloorgang inluidde van de koffiearistocraten en hun plantages.

Hoe dat leven moet zijn geweest, is vooral goed te zien in een monumentaal plaatsje als Vassouras, een dorp dat zichzelf liever een stadje noemt in een land met miljoenensteden. De straatnamen, de koloniale panden, het jaarlijkse feest van de koffie, de geschiedenis is alom aanwezig.

Want verder is er niet veel omhanden, in Vassouras. Geen industrie, geen grote landbouwsector en geen opbeurende perspectieven. Het is of Vassouras de klap van de geknakte koffie-industrie nooit meer te boven is gekomen. Het zijn de jaarlijks toestromende toeristen, langs gerenoveerde plantages toerend, plus de aanwezigheid van een kleine universiteit, die het dorp van 20.500 inwoners in leven houden.

„Vijftig jaar geleden had je hier amper winkels. Als je iemand een cadeautje wilde geven, kocht je zeep in de apotheek”, vertelt de bijna 80-jarige Lielza Lemos Machado, de lokale chroniqueur van Vassouras. Machado, een levendige vrouw, woont in een koloniaal pandje, achter het plein van Vassouras, Praça Barão (baron) de Campo Melo. In een met boeken volgestouwde kamer ontvangt zij haar gast.

In Vassouras was het vroeger zo anders, weet Machado. Er waren sociale clubs, zoals die van Fluminense. Die organiseerden grote, ouderwetse bals en carnavals, waarvoor iedereen zich opdirkte. Maar van die grandeur is weinig overgebleven, de afgelopen vijftig jaar is dat allemaal verdwenen.

Hoewel er officieel bijna geen werkloosheid is in het dorp, valt er weinig te halen. Zij zegt: „Veel mensen zijn ook vertrokken uit Vassouras, uit de Vallei, naar de grote stad, naar Rio de Janeiro. Maar de plantages zijn nog altijd belangrijk, die hebben een aantrekkingskracht en trekken toeristen.”

Het plantageleven in Vassouras en omstreken is ook vastgelegd in Portugeestalige literatuur. Zoals in Rio das Flores van de Portugese journalist-auteur Miquel Sousa Tavares. In het boek speelt Vassouras ook een belangrijke rol. Het is de plaats waar de held Ribera Flores op zoek gaat naar zijn geliefde, een Braziliaanse prostituee die hij eerder heeft leren kennen in Copacabana in Rio de Janeiro. Zij trekt bij hem in, op de plantage, die Ribera Flores zal gebruiken voor de veehouderij.

„Voor veehouderij is de regio niet de beste optie”, zegt Jorge Joppert, die de plantage Cachoeira Grande in Vassouras runt. Het is er volgens Joppert te bergachtig en koeien zijn geneigd naar steeds hogere plekken te trekken om gras te eten, met het risico dat ze naar beneden vallen. „Er zijn redelijk wat ongelukken gebeurd. Je ziet dan ook weinig veehouderij meer, hier in de omgeving.”

Jopperts fazenda, zoals de plantage in het Portugees heet, is een van de trekpleisters van Vassouras. De grond wordt er niet meer bewerkt, het huis is volledig gerenoveerd, met materialen die eigenaren in het verleden ook gebruikten. Zo zijn er meer plantages in het gebied, opgeknapt en opengesteld voor het publiek, het liefst bustoeristen, die zijn het makkelijkst.

Het landgoed van Joppert beslaat zo’n 300 hectare. Een kronkelweg van enkele kilometers leidt naar het grote roze huis van de plantage. Langs het laatste deel van de oprijlaan staan aan weerszijden de zogenoemde koninklijke palmbomen met lengtes van meer dan tien meter, in de 19de eeuw speciaal geplant voor de ontvangst van de koninklijke familie. Pianomuziek dwarrelt via het raam van het huis naar buiten.

De villa bestaat uit zes grote kamers die aaneengesloten liggen, zodat de eigenaar via de openstaande deuren zicht kon houden op de andere kamers. Voor de koffiebaron was de rookkamer de belangrijkste plek van het huis. Daar ontving hij zijn vrienden, maar vooral: via de ramen kon hij eenvoudig een oogje houden op de slaven die aan het werk waren.

Zie daar meteen een van de belangrijkste redenen voor de aanwezigheid van zo veel koffieplantages in de regio. Het berglandschap maakte het eenvoudig de slaven te controleren, hoewel de grond eigenlijk niet de meest geschikte was voor de teelt van koffie en relatief snel uitgeput raakte. Hier werkten in de 19de eeuw zo’n tweehonderd slaven in het veld, ongeveer veertig in het huis. Daarom kwam de afschaffing van de slavernij ook zo hard aan in die regio: de goedkope arbeid verdween, terwijl het rendement van het land te laag was.

In het huis staat een ligstoel van Pedro II, de laatste Portugese koning van Brazilië, die in 1889 door het leger werd afgezet. Aan de plafonds hangen Franse kroonluchters. Een tafel van acht meter lang domineert de eetkamer. In de keuken werken twee afro-Braziliaanse dienstmeisjes, verantwoordelijk voor het huis en keuken, in blauwe dienstjurk en met witte hoofddoek.

De pianomuziek in het huis blijkt afkomstig te zijn van Madalena Vieira (een jaar of zeventig), die graag een deuntje speelt. Zij is de tante van de vrouw van Joppert, en telg van een eeuwenoud Portugees geslacht. In haar hand heeft ze een plakboek, met plaatjes uit haar leven. „Kijk”, zegt ze, terwijl haar vinger wijst naar een oude zwart-wit foto, „dat ben ik, aan het dansen met president Kubitschek” (president van 1955 tot 1961 en verantwoordelijk voor de bouw van hoofdstad Brasília, red.)

Vroeger, zegt Vieira, spraken de mensen in Vassouras op straat vaak Frans. Met de mensen bedoelt zij de elite van plantage-eigenaren. Echte aristocraten en edelen die hun titel gewoon hadden gekocht. Vandaar ook dat het barstte van baronnen in Vassouras, het was de titel die het makkelijkst op de kop te tikken was voor de koffieboeren – en ook de goedkoopste. In de enorme keukens van hun fazenda’s lieten ze hun zwarte koks bij voorkeur Franse of Italiaanse gerechten maken.

Natuurlijk hadden de baronnen en hun families ook hun eigen kerkhof in Vassouras. In het hartje van de stad ligt begraafplaats da Irmanda Nossa Senhora da Conceição, een plek met veel marmer en imposante kruisen. Hier waakt de 68-jarige Walter Correira d’Oliveira over de laatste rustplaatsen van de dode bazen van zijn voorouders. Nee, van de baronnen heeft hij geen last, die komen ’s nachts hun graven niet uit.

Hij zegt: „Het enige mystieke hier is een plantje dat sinds de dood van monsenhor Rios, een priester uit de 19de eeuw, steeds weer rond 11 november van het jaar opkomt. Botanisten hebben er al naar gekeken, maar niemand kent het plantje, de bloem van vlees genoemd wegens zijn geur.”

De grijze Correira d’Oliveira is sinds zijn twintigste verantwoordelijk voor de begraafplaats. Een fijne baan, volgens hem, in een plaatsje waar werk nooit voor het opscheppen heeft gelegen. Behalve fazenda’s en de universiteit heb je, zo zegt hij, alleen een beetje middenstand, de supermarkt, de bank, wat klerenwinkels en enkele restaurants. Correira d’Oliveira zegt: „De mogelijkheden zijn beperkt en ik heb geluk gehad. Toen ik met pensioen ging, heeft de gemeente gevraagd of ik aan wilde blijven. Niemand anders wilde het werk doen.”

Dezer dagen is Vassouras in de ban van het feest van de koffie, een elf dagen durend festijn in juli, met muziek, eten, bezoekjes aan de plantages en hordes toeristen. Schrijfster Lemos Machado: „Met dat festijn zijn ze zes jaar geleden begonnen en dat heeft de economie een belangrijke impuls gegeven. Soms is er overigens ook weer extra werk als hier een historische telenovela [Braziliaanse soapserie, red.] wordt opgenomen. Ze gebruiken vaak plantages uit de regio. Dat is ook weer goed voor de bekendheid van Vassouras.”

Zie voor de vorige afleveringen van deze zomerserie over de economie van het dorp: nrc.nl/economie