Italiaanse zorg: doen we het met of zonder rekening?

‘Iedereen die kan maakt er misbruik van’ lijkt in Italië op te gaan. Correspondenten beschrijven deze zomer eigenaardigheden van de gezondheidszorg in hun land.

Het was twee weken voordat onze dochter werd geboren. De huisbaas kwam op bezoek. Hij keek bezorgd, omdat mijn vrouw naar een ziekenhuis moest om te bevallen.

Welk ziekenhuis, wilde hij weten. Italianen gaan niet zomaar naar een ziekenhuis. Ze laten zich adviseren door mensen in wie ze vertrouwen in hebben. Wie indruk wil maken op zijn vrienden, geeft ongevraagd advies.

Wij zijn op vriendschappelijke voet met onze huisbaas en dus deed hij zijn vriendenplicht. Hij bood ons zijn „vertrouwensgynaecoloog” aan. Vertrouwensgynaecoloog? Had deze vader van één kind die dan? Ja, een vriend van hem werkt in het beste kinderziekenhuis van Rome, Fate Bene Fratelli. Hij wilde hem wel even bellen en voor ons vastleggen.

„Maar je weet toch niet wanneer onze baby komt. Hoe kun je dan een afspraak maken”, vroeg ik. „En zou niet elke gynaecoloog zijn best doen een kind heel op de wereld te zetten?” Onze huisbaas weigerde in te gaan op dergelijke naïeve redeneringen. In Italië en zeker in de gezondheidszorg is alles mogelijk. Daarom is het verstandig de juiste vrienden of genoeg geld te hebben.

Aanvankelijk vond ik het algemeen heersende wantrouwen ten opzichte van de geneeskunst overdreven. Maar de affaires die de laatste tijd aan het licht komen, onderbouwen wat de gemiddelde Italiaan al lang weet. Rechten zijn in het gezondheidssysteem tot gunsten aan het verworden. Vriendjespolitiek, inefficiëntie, corruptie en infiltratie door de maffia hebben delen van het zorgstelsel veranderd in een loterij.

Deze week werd weer eens duidelijk hoe het werkt. Maandag arresteerde de politie de president van de regio de Abruzzen, Ottaviano del Turco, ex-minister van Financiën en ex-vakbondsvoorman. Hij zit nu vast op verdenking van het aannemen van zes miljoen euro aan steekpenningen van Vincenzo Angelini.

Deze eigenaar van de grootste privékliniek in Abruzzo betaalde het geld in de hoop dat de regiopresident de gepeperde declaraties van 150 miljoen euro van Angelini’s kliniek zou goedkeuren. Del Turco vroeg steeds meer steekpenningen. „Betaal of we kunnen de inspecties niet meer onder controle houden”, dreigde zijn medewerker. En Angelini betaalde.

Het geval staat niet op zichzelf. In de regio’s Lazio, Lombardije, Calabrië en Sicilië kwamen schandalen aan het licht, waarbij politici privéklinieken bevoordeelden in ruil voor betalingen. Artsen die als geneesheer-directeur of specialist in een publiek ziekenhuis willen werken, moeten lid zijn van een politieke partij. In sommige streken geldt dit zelfs voor een zaalhoofd. Wie de aanstelling krijgt, moet de bevriende politicus aan stemmen helpen.

In Calabrië leidde dit systeem in 2005 tot de moord op de vicevoorzitter van het regioparlement, Francesco Fortugno. Volgens justitie geschiedde dat in opdracht van de eigenaar van een privékliniek. Hij had in plaats van Fortugno in het regioparlement gekozen willen worden om zijn kliniek en zijn vrienden te bevoordelen.

Justitie beschikt over een afgeluisterd gesprek van deze kliniekeigenaar. Het spreekt boekdelen:

„Kom op Antonio, de gezondheidszorg [in Calabrië, red.] heeft een budget van 3,36 miljard euro per jaar … kortom, de een doet dit, de ander dat. Je gaat naar de zorgadministratiekantoren en controleert die ... In 1995 had ik als medewerkers Pino, Bruno en die mongool van een Sandro. … Ze zijn nu allemaal miljonair. Ook de domste van de drie is miljonair en daarmee heb ik je alles gezegd …”

Honderd miljard euro gaat er jaarlijks om in de Italiaanse gezondheidszorg. Het beheer ervan is begin jaren negentig naar de regio’s gegaan en dat is de hoofdoorzaak van de chaos.

„Het zelfbestuur is doorgeslagen”, constateert de Corriere della Sera vanochtend. De krant spreekt van een „anarchistische en cliëntelistische chaos”. Iedereen die kan, maakt er misbruik van. Volgens de nationale anticorruptiecommissaris speelde in 2007 de helft van de 6.752 gemelde corruptiegevallen zich af in de gezondheidszorg. Corrupte politici, artsen en gezondheidszorgondernemers zouden jaarlijks voor vijf miljard euro op oneigenlijke wijze aan het nationale budget voor de gezondheidszorg onttrekken.

In Lombardije bleek vorige maand tot wat voor excessen dit kan leiden. Justitie arresteerde vrijwel de gehele medische staf van de privékliniek Santa Rita. De honger naar geld was daar zó groot, dat men longen en borsten amputeerde waar helemaal niets aan scheelde. „Ik heb weer een borst gevist”, zei chirurg Brega Massone in een van de door de politie afgeluisterde telefoongesprekken. „Vier longen is 44.000 euro”, zo vertelde hij trots aan zijn collega’s. En toch is het Italiaanse gezondheidssysteem op dat van Frankrijk na het beste ter wereld, meent de Wereld Gezondheids-Organisatie.

Er zijn topziekenhuizen. Diverse artsen behoren inderdaad tot de mondiale voorhoede en het idee dat iedere belastingbetaler gratis zorg krijgt, is prachtig. Maar het systeem is geïnfecteerd door een smerig virus dat corruptie heet. Op zoek naar goede zorg voelt de Italiaan zich een bal in een flipperkast die hoopt dat hij in het goede gat terechtkomt.

Enig begrip voor mijn huisbaas en zijn vertrouwensgynaecoloog is dus op zijn plaats. Wie kan, vertrouwt op vrienden of trekt de portemonnee om zekerheid en snelheid te kopen.

Zelfs onze eigen huisarts raadde mijn vrouw aan naar de privéstudio van een cardioloog te gaan om een hartfilm te maken om lange wachttijden te voorkomen. Ze werd daar ontvangen door een arts die ’s ochtends in het lokale ziekenhuis praktijk hield: gratis, maar met een wachttijd van enkele maanden. In zijn privéstudio was meteen plek. En na afloop vroeg de gebruinde dokter, alsof het deel uit maakte van zijn dagelijkse routine: „Doen we het met of zonder rekening …”

Eerdere afleveringen via nrc.nl/buitenland