Dat hij wegging, is zíjn keuze

Misschien heeft hij Jelle wel afgeschrikt, denkt hij nu. Altijd maar boos worden. En dan al het gedoe in de wetenschappelijke wereld. Zelf ging hij over lijken na zijn promotie.

Laat hem eerst even iets duidelijk maken. Hij zegt nooit, maar dan ook nooit iets over andere mensen in de pers. Met hun persoonlijke zaken heeft hij niets te maken. Ténzij Jelle toestemming heeft gegeven. Is het Jelle dan wel heel precies uitgelegd wat het idee is? Dan is het goed.

Misschien heeft hij Jelle wel afgeschrikt. Dat kan. Hij is nu eenmaal niet het zonnetje in huis. Hij had wat vaker zijn schouders op moeten halen, in plaats van altijd maar boos te worden op misstanden in de wetenschap.

Maar er was vast meer aan de hand. Die publicatie die drieënhalf jaar op zich liet wachten, omdat een beoordelaar zijn ongelijk niet wilde toegeven. Uiteindelijk belandde het in Physical Review, het beste tijdschrift voor natuurkundigen. Maar niet veel gelezen door sterrenkundigen. En dan die veelbelovende promovendus die maar geen baan kon vinden.

Hij vindt het niet erg dat één van zijn beste promovendi weggaat. Zelf zwierf hij na zijn promotie als een zigeuner twaalf jaar rond, van postdoc naar postdoc. Hij ging over lijken, liet links en rechts gebroken relaties achter. Zo’n leven beveel je niemand aan. Jonge mensen beginnen al met een studieschuld en op het ogenblik dat ze toe zijn aan een stabiele situatie, lopen ze op drijfzand.

En met het bedrijfsleven op zich is niks mis. Risicobeheersing is een belangrijk thema in de maatschappij, een vak waar creativiteit voor nodig is.

Ze mogen trouwens blij zijn dat ze zo’n topper krijgen. Mensen met Jelles wetenschappelijk intellect zijn zeldzaam. Ja, die jongen is slim. Héél slim. Wel heeft hij het vermoeden dat Jelle niet zo goed is in de managementaspecten van het vak. Hij heeft promovendi gehad die dat organisatorische beter onder de knie hadden. Maar hij zegt dit met terughoudendheid, hoor. Misschien is Jelle dáár ook wel verschrikkelijk begaafd in.

Hij kent Jelle persoonlijk niet zo goed. Hij is niet zo persoonlijk. Bang dat hij stommiteiten uithaalt in een gesprek. Maar misschien dat ze die ene keer wel persoonlijk waren, toen hij een formulier voor hem invulde en erachter kwam dat Jelle helemaal geen Jelle heet, maar Nail. Bleek dat zijn vader was vertrokken toen hij klein was. Dat zijn moeder alleen met hem over was gebleven. Hij vindt dat Jelle zich daar buitengewoon volwassen en wijs doorheen heeft geslagen.

Andersom hebben ze óók een keer samen over hem gepraat. Dat hij een brokkenpiloot in relaties was geweest, vroeger. Natuurlijk viel het op als hij op de nieuwjaarsborrel opeens met een andere dame verscheen. Dat verleden moet zichtbaar zijn geweest, ook voor zijn promovendi. Dat kwam weleens ter sprake. Maar niet vaak.

Jelle had ook helemaal niet om zijn advies gevraagd toen hij wegging, hij kondigde zijn vertrek gewoon aan. Hij heeft ook niet geprobeerd hem om te praten. Zíjn keuze. Hij kan niet uitsluiten dat hij niet een aantal non-verbale signalen heeft uitgezonden. En dat er dingen waren die hem zijn beslissing hadden kunnen doen herzien. Maar daar had-ie niks voor aangedragen.

Natuurlijk dacht hij: verdorie dat die jongen verloren gaat voor de wetenschap. Hij had zo’n grote kunnen worden. Maar vooral was hij boos. Als de wetenschap zo’n structuur heeft dat de besten weggaan, dan is er toch iets mis? Er is geen geld meer om aan te rommelen, hij is verplicht om alle jaren van zijn promovendi vooraf vast te leggen. Als dat kan, kun je ook wel gelijk het artikel schrijven. Stel je voor dat Einstein een voorstel had ingeleverd met: ik wil weleens zien wat er gebeurt als iets zo snel gaat als het licht. Daar trapt toch niemand in?

Hij had het ook gelijk gezien: Jelle had een lampje in zijn hoofd dat reageerde op mooie, nieuwe natuurkunde. Dat viel hem meteen op bij de inleiding astrofysica in het eerste jaar. Kijk, op de middelbare school krijgen mensen gewoon formules voorgeschoteld. Maar zo werkt natuurkunde niet. Studenten moeten begrijpen dat formules aangepast worden aan de natuur, of ons begrip daarvan.

Sommigen reageren positief op die aanpak. En bij Jelle was het alsof hij de hele tijd kwartjes hoorde vallen. Af en toe zei hij: nu zegt u dit, maar het vorige college zei u dat. Dat geheugen. En nooit te belazerd om toe te geven dat-ie het niet snapte.

Hij heeft weleens gedacht: waarom heb ík dat niet gezien? Jelle had een manier gevonden om twee soorten straling in één formule te stoppen. Dat was heel knap. En dat irriteerde. Maar als iedereen na hem minder zou zijn dan hij, dan zou de wetenschap snel achteruit boeren.

Een promovendus begeleiden is sowieso een gotspe. De eerste drie stappen gaan nog. Maar bij echt vernieuwend werk tast hij in het duister. Dan kan hij alleen nog als een dokter proberen te achterhalen waar de pijn zit, als iemand vastzit. Hier een duw, daar een por in het denkproces. Iemand net zoveel wegen laten inslaan dat het net geen aanleiding geeft tot paniek, moedeloosheid of cynisme.

Mensen nemen een zeker risico door bij hem te promoveren. Moeilijk onderzoek, moeilijk te financieren. En een moeilijke man. Misschien is hij daarom extra dol op zijn promovendi.