Kamerleden op jacht naar alternatief voor JSF

Een delegatie Kamerleden bezocht deze week de luchtvaartshow in het Britse Farnborough om mogelijke concurrenten van de Joint Strike Fighter te bekijken.

Een donderend geraas klinkt over Farnborough Airfield. Dan flitst de jager ineens door de wolken omlaag, schiet langs de tribunes en zet dan een bijna onmogelijk scherpe bocht in.

De Nederlandse parlementariërs zijn tijdens tijdens hun werkbezoek aan de Farnborough Airshow zojuist getuige geweest van een primeur. Dit is het eerste Europese optreden van de F-22 Raptor, de Amerikaanse superjager die alle andere jachtvliegtuigen in de schaduw stelt.

En één ding is zeker: dit toestel wordt zeker níet de opvolger van de F-16’s van de Nederlandse luchtmacht. Die heeft alle kaarten gezet op het kleine broertje van de F-22: de F-35, Lightning II, beter bekend onder de oude projectnaam Joint Strike Fighter (JSF).

In 2002 werd de JSF – ten koste van Europese concurrenten als de Eurofighter en de Franse Rafale – door de luchtmacht als meest geschikte toestel aanwezen.

Sindsdien heeft Nederland meer dan 1 miljard euro in het JSF-project gestoken. Begin volgend jaar moet het eerste testtoestel worden aangeschaft. Voor die tijd zal de luchtmacht nog één keer de alternatieven bekijken. Voor de voorstanders van de JSF staat de uitkomst al vast. „We moeten niet de illusie hebben dat de tweede review ineens tot hele nieuwe inzichten gaat leiden’’, zegt Kamerlid Jan de Vries namens het CDA.

Maar de afgelopen weken is de nieuwe ‘kandidatenevaluatie’ echter in ruw politiek vaarwater gekomen. Angelien Eijsink (PvdA), liet tijdens een debat in de Kamer eind mei blijken Defensie te verdenken van partijdigheid en eiste onafhankelijk toezicht. Deze maand moest staatssecretaris van Defensie Jack de Vries (CDA) opnieuw naar de Kamer komen voor overleg. De Vries had toen al toegezegd dat Defensie opnieuw zou kijken naar een toestel dat in 2002 was afgevallen: de Zweedse Saab Gripen.

En zo heeft het traditionele bezoek van de vaste Kamercommissie voor Defensie aan de militaire luchtvaartbeurs in Farnborough ineens een bijzondere lading. De PvdA is met een groot aantal parlementariërs, zowel uit Eerste als Tweede Kamer, uitgerukt. Ook de Partij voor de Vrijheid is goed vertegenwoordigd. Met de PVV aan boord hebben de partijen die kritisch staan tegenover het JSF-dossier (PvdA, SP, PvdD, GroenLinks en D66) een meerderheid. Ook de PVV is sceptisch, zegt defensiewoordvoerder Brinkman. „Het is heel goed dat we hier zijn en de concurrentie kunnen bekijken.”

De twijfel wordt gevoed door de presentaties maandag in Farnborough. Hoewel het Eurofighterconcern heeft verklaard geen vertrouwen te hebben in de Nederlandse evaluatie, worden de parlementariërs persoonlijk ontvangen door topman Aloysius Rauen. Dat valt goed.

Ook de Zweden maken indruk. De nieuwe versie van de Gripen is hét betaalbare alternatief voor de JSF, zegt commercieel directeur Bob Kemp. In 2002 zijn de Zweden afgevallen omdat hun toestel niet ver genoeg kon vliegen en niet genoeg bommen kon meenemen. Maar bij de Gripen Next Generation zijn die tekortkomingen overwonnen, zegt Kemp. Op het projectiescherm wordt het vliegbereik met een groene cirkel aangegeven. „2.200 mijl”, zeg Kemp brutaal tegen de Nederlandse kolonel Robert Jan Geerdes, die aan het hoofd staat van het Nederlandse selectieproces. „Vindt u dat ver genoeg?”

De Europeanen scoren dus punten, maar de ontvangst bij de producent van de JSF, de Texaanse vliegtuigbouwer Lockheed Martin, valt tegen. Buiten, voor een een model op ware grootte van de F-35, houdt commercieel directeur James Latham een ongeïnspireerd verhaal. „Als we geen koffie krijgen, kunnen ze het vergeten”, grapt Tweede Kamerlid Jan de Vries (CDA).

De Lockheed-managers reageren nerveus op de kritische vragen van de PvdA. Krijgen we wel hetzelfde toestel als de Amerikanen, wil Tweede Kamerlid Margot Kraneveldt weten. Latham ontwijkt de vraag. „Jullie krijgen alle capaciteiten die jullie willen.”

„Geloof niet alles wat je hoort”, zegt Kolonel Geerdes. „We willen het graag zelf uitrekenen.”

Maar PvdA’er Angelien Eijsink weet heel goed dat ze op een beurs staat. „Dit is de wereld van business en trade. Maar wat heeft de krijgsmacht nu eigenlijk écht nodig? Daar gaat het om.”

Overzicht van de concurrenten van de JSF op nrc.nl/jsf