In België zijn de gewesten aan zet

Meer dan dertien maanden na de verkiezingen is België terug bij af.

Volgens premier Leterme heeft overleg op landelijk niveau geen zin meer.

Yves Leterme heeft gekozen voor de totale chaos. Voor de derde keer in 400 dagen ging de Vlaamse christen-democraat maandag naar de Belgische koning Albert om zijn ontslag aan te bieden. Weer was het niet gelukt het eens te worden over herziening van het Belgische bestuur, lees: méér bevoegdheden voor de regio’s. Een oplossing van de crisis lijkt verder weg dan ooit.

Is Leterme dader of slachtoffer? Volgens zijn partijgenoten het laatste. „Dit is een dramatische situatie”, zei Jo Vandeurzen, partijgenoot van Leterme en minister van Justitie. „Ik denk dat in mijn partij op dit ogenblik veel mensen echt wel meeleven met Yves Leterme die andermaal al het mogelijke heeft gedaan om oplossingen te zoeken.”

Franstaligen zien het anders. Wat hen betreft was er eigenlijk maar één probleem: Yves Leterme. Er was immers een regering. Er was overeenstemming over een aantal sociaal-economische maatregelen. Leterme, de grote winnaar van de verkiezingen van vorig jaar juni, moest alleen nog even zijn eigen achterban zien te overtuigen dat dat wel genoeg was. En dat is hem wéér niet gelukt.

Hoe nu verder? De meeste Vlaamse politici, ook Leterme, ontkenden het afgelopen jaar dat ze België graag zien barsten – iets waar Franstaligen bevreesd voor zijn. Maar zo kan het ook niet verder gaan, liet Leterme gisterenochtend in een verklaring weten. Hij had het over „tegengestelde visies tussen de gemeenschappen” die „niet te overbruggen” waren. „Dit toont aan dat het overlegmodel op louter federaal niveau zijn limieten heeft bereikt.”

Grofweg zijn er nu vier toekomstscenario’s. Aan elk ervan kleven problemen.

1Yves Leterme gaat toch door. Het zou niet de eerste keer zijn dat de politieke crisis een dieptepunt bereikt, en dat een paar dagen later blijkt dat er eigenlijk weinig is veranderd. Koning Albert heeft laten weten dat hij de ontslagaanvraag van Leterme in beraad houdt. Het is niet uitgesloten dat hij hem vraagt te blijven.

Didier Reynders, de leider van de Franstalige liberalen, sprak vanmorgen al een voorkeur uit voor deze optie. „We moeten voortdoen met de huidige meerderheid én met Leterme als premier”, zei hij.

Voor Leterme lijkt ‘doorgaan’ geen aantrekkelijk scenario. Goed, hij zou nog een keer hebben laten zien dat het hem menens is. Maar hij zou verder niks hebben bereikt. Hij won vorig jaar de verkiezingen door een ‘grote staatshervorming’ te beloven. Dat wil zeggen: meer bevoegdheden voor Vlaanderen. Ook de afgelopen dagen was een akkoord daarover nog niet in zicht. Er werd alleen onderhandeld over verder uitstel van de onderhandelingen, niet over de inhoud. En de achterban van Leterme wil resultaten, bleek deze week.

2Een nieuwe premier. Eerste kandidaat is dan de liberaal Didier Reynders, de leider van de grootste Franstalige partij. Partijgenoten van Leterme zullen redeneren dat de Franstaligen nu aan de beurt zijn om te ontdekken hoe moeilijk het is een Belgische regering te leiden. Laat een van hen het maar eens proberen – en waarschijnlijk falen, is de redenering. De volgende verkiezingen komen er immers al snel aan, in juni volgend jaar, voor de regionale parlementen (Vlaanderen, Brussel en Wallonië).

Reynders, die niet gek is, gaf meteen aan weinig te voelen voor het premierschap. Onmiddellijk werden daarom ook de namen genoemd van oudgedienden als Jean-Luc Dehaene en Guy Verhofstadt.

3Nieuwe verkiezingen zijn normaal gesproken het laatste redmiddel. Maar volgens verschillende deskundigen is dit nu geen optie. Dat heeft alles te maken met een ander probleem waarvoor de afgelopen dagen, weken, maanden geen oplossing kon worden gevonden: het kiesdistrict Brussel-Halle-Vilvoorde (BHV).

Vlaamse politici willen dat dit kiesdistrict wordt gesplitst. Daardoor zouden Franstalige inwoners van de Vlaamse gemeenten rond Brussel niet langer kunnen stemmen op de kopstukken van Franstalige partijen die in de hoofdstad wonen.

Probleem is nu: er kunnen geen nieuwe verkiezingen worden gehouden voordat er een oplossing is gevonden voor ‘BHV’. Dat heeft de voorzitter van het Grondwettelijk Hof vorig jaar gezegd. Het Hof vindt dat de grenzen van het kiesdistrict moeten samenvallen met provinciegrenzen, zoals bij andere kiesdistricten het geval is. In theorie zou het parlement de mening van het Hof naast zich neer kunnen leggen, en toch verkiezingen uitschrijven. Maar wat dan als de uitslag van die verkiezingen door het nieuw gekozen parlement niet wordt erkend?

4Het ‘confederale model’: laat de regeringen van de gewesten (Vlaanderen, Brussel, Wallonië) onderhandelen over een oplossing. Dat wil zeggen: de gewesten beslissen wat ze nog samen willen doen. Dit model is met name populair bij de Vlaamse christen-democraten. Yves Leterme leek er in zijn verklaring vannacht ook een voorkeur voor uit te spreken.

De koning lijkt er nu ook aan te denken. Hij nodigde gisteren de ministers-presidenten van Vlaanderen, Wallonië en Brussel uit voor een gesprek op het paleis. Dat was een primeur.

Maar ook dit is geen wondermiddel. Er kunnen nieuwe mensen aan de onderhandelingstafel komen, uiteindelijk praten ze namens dezelfde partijen, met dezelfde standpunten, over dezelfde problemen. In die standpunten is het afgelopen jaar te weinig veranderd om tot echte onderhandelingen te komen.

Hoe langer de patstelling duurt, hoe moeilijker het – voor alle partijen – wordt om straks toch een compromis te verdedigen. En hoe luider de speculaties over het naderende einde van België weer zullen worden. Maar dat scenario is zo mogelijk nog ingewikkelder dan alle andere.