Van hele dag nietsdoen worden ze niet beter

Meer tijd in de cel, minder tijd om te sporten. Zowel gedetineerden als bewaarders verzetten zich tegen het nieuwe regime in de Bijlmerbajes. „Ze zien dit als verlies van rechten.”

De rust in de Amsterdamse Bijlmerbajes lijkt teruggekeerd. De afgelopen weken kwamen gevangenen meerdere malen in opstand tegen de versobering van het gevangenisregime. Zo weigerden zij na het luchten terug te gaan naar hun cel. Ook gevangenbewaarders trokken aan de bel; zij zeiden te vrezen voor hun veiligheid en waarschuwden middels een brandbrief dat de situatie „ieder moment kon escaleren”. De directie van de Penitentiaire Inrichting Over-Amstel, zoals de gevangenis officieel heet, heeft maatregelen getroffen om te zorgen dat het ook rustig blijft.

De oorzaak van alle onrust was de invoering van het versoberde regime in de Bijlmerbajes. Per 1 juni werd het dagprogramma voor gevangenen teruggebracht naar de landelijke normen. Dat betekent dat ze meer tijd in hun cel doorbrengen en er minder tijd is om te sporten, te luchten en deel te nemen aan activiteiten of resocialisatieprogramma’s. De bezuinigingsmaatregel dateert nog uit 2004 en is bij de meeste gevangenissen in Nederland jaren geleden al doorgevoerd. De Bijlmerbajes heeft lang gewacht met het doorvoeren van de nieuwe regels. „Het was slimmer geweest als de veranderingen ook daar eerder of geleidelijker waren doorgevoerd”, zegt Marco Ouwehand, regiobestuurder van vakbond Abvakabo die de belangen van het personeel behartigt. Volgens hem heeft de Bijlmerbajes een te krappe personeelsbezetting om een nieuw dagprogramma op te vangen. Ouwehand: „Sowieso vond ik de datum 1 juni ongelukkig gekozen. In de vakantieperiode is de bezetting altijd een knelpunt.”

In september 2004 brak al onrust uit in diverse gevangenissen, nadat daar het versoberde regime was ingegaan. Bijna duizend gedetineerden spanden een kort geding aan tegen toenmalig minister van Justitie Donner (CDA). Zij eisten dat hij het versoberde regime, waarmee hij 240 miljoen euro wilde bezuinigen, zou terugdraaien. Tevergeefs; de rechter kwam tot het oordeel dat Donner het regime mocht handhaven.

Door het nieuwe regime brengen gevangenen meer tijd door in hun cel. En dat leidt tot verveling, betoogt advocaat Wim Anker. „Gevangenen brengen hun dagen door in ledigheid, met mensen die ze zelf niet hebben uitgekozen. Dat leidt tot spanningen en opgekropte woede.”

Veel gedetineerden moeten een cel delen met één of meer personen. Die aanpak werd in 2004 geïntroduceerd als noodoplossing voor het cellentekort, maar inmiddels staat één op de vijf cellen leeg. Desondanks liet staatssecretaris Albayrak (Justitie, PvdA) vorige week weten dat het gebruik van meerpersoonscellen blijft gehandhaafd en bovendien wordt uitgebreid. Daarmee bespaart Albayrak jaarlijks 50 miljoen euro.

Hans Janssens, woordvoerder van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), nuanceert de opstanden. „De invoering van een nieuw dagprogramma blijft een knelpunt”, zegt hij. „Je pakt gedetineerden iets af en daarmee zijn ze, begrijpelijk, niet blij. Dat was toen zo en dat is nu zo, dus die onrust is niets nieuws.”

Hoogleraar detentierecht Gerard de Jonge ziet het anders. „Het leven in de bajes draait om het dagprogramma, dus als daaraan wordt getornd, zien gevangenen dat inderdaad als verlies van hun rechten. Dat is logisch. Maar niet alleen de gedetineerden in de Bijlmerbajes kwamen in opstand, ook de gevangenbewaarders steigerden. Zij vonden dat het nieuwe rooster ook hén te zwaar belast.” Hij benadrukt dat veiligheid in een gevangenis vooral afhangt van frequent contact tussen medewerkers en gedetineerden, opdat bewaarders weten wat er speelt. Sinds de versobering van het regime is er veel minder contact. De Jonge: „Het alleen ‘bewaken’ van gevangenen draagt niet bij tot een veilig en fatsoenlijk detentieklimaat. De detentietijd moet zinnig worden ingevuld. Als je gedetineerden laat nietsnutten, bestaat het risico dat ze er slechter uit komen dan ze er ingingen.”

Ook vanwege de torenbouw is de situatie in de Bijlmerbajes anders, legt Marco Ouwehand van Abvakabo uit. Voor gevangenbewaarders is het lastig toezicht houden, moeilijker dan in een koepelgevangenis of een gevangenis met één lange gang waar de cellen op uitkomen. Niet voor niets heeft de Bijlmerbajes relatief meer medewerkers dan andere penitentiaire inrichtingen. Op basis van het aantal gedetineerden zou de Bijlmerbajes recht hebben op 83 volledige arbeidsplaatsen, in plaats van de 93 nu. Niettemin spreekt de bond van een „zeer krappe bezetting”.

Wegens de aanhoudende onrust heeft de Bijlmerbajes besloten enkele aanpassingen door te voeren in het dagprogramma voor gevangenen in de torens Het Schouw en Demersluis. De activiteiten worden vanaf nu aangeboden in grotere blokken. Die aanpak moet de flexibiliteit vergroten. Dat was broodnodig, zegt Ouwehand. „De laatste weken was het ‘een uurtje voor dit, een uurtje voor dat’. Dat werkte als een spoorboekje: als er één dingetje uitliep, had dat gevolgen voor de rest van de planning. En dan moest onmiddellijk de deur weer dicht, waardoor gevangenen soms twintig uur per dag op hun cel zaten.” Volgens Ouwehand gebeurde dat per week niet één keer, maar regelmatig. „En natuurlijk leidde dat tot de nodige stress onder de gedetineerden.”

De directie van de Bijlmerbajes heeft de gevangenbewaarders bovendien beloofd dat er voortaan beter wordt gecommuniceerd. Ouwehand: „De onrust werd ook veroorzaakt door gebrekkige communicatie. Veranderingen in het rooster werden pas een week voordat ze ingingen meegedeeld. Het is heel kinderachtig, maar nu is afgesproken dat er voortaan met elkaar wordt gepraat.”