Hard vonnis over leger Indonesië

Voor het eerst geeft Indonesië toe verantwoordelijk te zijn voor de moorden en verwoestingen rond de onafhankelijkheid van Oost-Timor.

Het is niet de schandelijke vertoning geworden waarvoor men had gevreesd. Toen de regeringen van Indonesië en Oost-Timor in 2005 een nieuwe commissie instelden om de waarheid te achterhalen over de moorden, verkrachtingen en verwoestingen rond de onafhankelijkheid in Oost-Timor in 1999, viel iedereen over ze heen.

Twee eerdere rapporten hadden al vernietigend geoordeeld over het Indonesische leger en politie, die de moordende milities zouden hebben gefinancierd en aangestuurd. Maar daar was niets mee gebeurd, alle daders lopen nog vrij rond. Mensenrechtenactivisten gingen er vanuit dat de nieuwe ‘waarheids- en vriendschapscommissie’ was bedoeld om hoge Indonesische militairen definitief amnestie te verlenen en te voorkomen dat de Verenigde Naties een tribunaal zouden instellen.

„Wij zagen de commissie als een manoeuvre om het proces op te houden, zodat men de zaak zou vergeten”, zegt directeur Agung Putri van mensenrechtenorganisatie Elsam. De nieuwe commissie mocht niet aanraden om schuldigen te vervolgen, alleen amnestie verlenen. De VN wilden niets met de verdachte vriendschapscommissie te maken hebben en boycotten de hoorzittingen.

Nu de zogeheten CTF-commissie vanochtend haar rapport heeft overhandigd aan de presidenten van beide landen, blijkt de scepsis onterecht. De Indonesische en Oost-Timorese commissieleden oordelen unaniem dat het Indonesische leger en de politie verantwoordelijkheid dragen voor de verwoestingen en de moord op naar schatting 1.400 Oost-Timorezen, voor verkrachting, marteling en deportatie. Beide regeringen accepteren de uitkomst van het rapport, waarmee Indonesië voor het eerst toegeeft verantwoordelijk te zijn voor wat het rapport betitelt als ‘misdaden tegen de menselijkheid’. Vanochtend betuigde president Yudhoyono van Indonesië al zijn ‘spijt’.

De verwoesting van Oost-Timor was het sluitstuk van een 24 jaar durende, gewelddadige bezetting door Indonesië. Kort na de val van president Soeharto besloot de Indonesische regering dat de Oost-Timorezen in een referendum mochten stemmen of ze nog bij Indonesië wilden horen. Tot onvrede van het Indonesisch leger, dat vreesde voor het uiteenvallen van de archipel en in Oost-Timor zakelijke belangen had.

Voor het referendum werden burgers door pro-Indonesische milities geïntimideerd. En toen een kleine 80 procent toch koos voor onafhankelijkheid, brak de hel los. De hoofdstad Dili werd verwoest, naar schatting 1.400 mensen werden vermoord en honderdduizenden Oost-Timorezen werden naar het nog steeds Indonesische West-Timor gejaagd.

Tot nu toe heeft Indonesië ontkend dat het Indonesische leger en de politie de acties hadden geregisseerd. Het geweld zou zijn ontstaan door spontane ruzies van Oost-Timorezen onder elkaar. Vorig jaar zei oud-generaal Wiranto, die destijds de strijdkrachten leidde en nu presidentskandidaat is, nog tegen de commissie dat het leger ten onrechte nooit is geprezen voor het „begeleiden van een succesvol referendum. [...] In plaats daarvan krijgen we beschuldigingen dat Indonesië misdaden heeft gepleegd. Belachelijk.”

Mensenrechtenactivisten zijn opgetogen dat de Indonesische regering nu een rapport omarmt dat zo hard oordeelt over de rol van het leger. Putri: ,,Dit is heel verrassend. De commissie heeft de grenzen van zijn mandaat opgezocht. Ik heb het gevoel dat dit een nieuwe stap is, er is echt iets bereikt.”

Ook de voorzitter van de Indonesische mensenrechtencommissie Komnas HAM, Ifdhal Kasim, is positief. Volgens hem heeft de nieuwe lijn te maken met de verkiezingen volgend jaar, waarin de president hoopt te worden herkozen. „Yudhoyono heeft zich gecommitteerd aan het naleven van mensenrechten en het versterken van de rechtstaat. Ik denk dat de Indonesische burgers zijn positie zullen steunen.” Bovendien: „Voor zijn rivaal Wiranto is dit rapport slecht nieuws.”

Maar Kasim is ook kritisch. ,,Het rapport gaat alleen over institutionele verantwoordelijkheid, niet over individuele verantwoordelijkheid. Wat betekent dat? Een instituut kun je niet vervolgen.” De hoop is dat dit alsnog zal leiden tot het straffen van de daders. Het parlement kan daartoe besluiten. En in Oost-Timor bepleit het instellen van een VN-tribunaal. „Dit rapport vormt een goede basis voor iedereen die een vervolging van de daders wil opstarten”, zegt activiste Agung Putri. „Door dit rapport hebben we nieuwe hoop op vervolging van de daders. Het is een nieuwe kans.”