Russische energie wekt angst en wantrouwen

Rusland, Duitsland en Nederland plannen een gaspijpleiding door de Oostzee. Veel Oostzeestaten vrezen afhankelijkheid van Rusland. Deel twee van een verslag van een reis rond de Oostzee. Vandaag: Rusland, Finland en Estland.

De burgemeester van het Russische grensstadje Vyborg is niet aanwezig. De secretaresse gaat vragen of het rayonhoofd beschikbaar is. Ze keert terug met de mededeling dat het zinloos is om over Nord Stream te praten, omdat Vyborg geen enkele verwachting heeft van de gaspijp, die hier de Finse Golf induikt, om 1.200 kilometer verderop bij Greifswald weer boven water te komen.

Waar het Duitse Greifswald het schip met Nord Stream-euro’s al ziet binnenvaren, denkt Vyborg dat Gazprom, de Russische partner in het internationale concern, de stad geen enkel voordeel zal brengen. Geen werkgelegenheid, geen investeringen in de vervallen haven met zijn roestige schroothopen. De enige hoop is dat de plattelanders hier eindelijk op gas zullen worden aangesloten. De meesten stoken nog op butagas. „Gazprom legt hier gewoon een hele dikke pijpleiding aan en meer valt er niet over te melden”, zegt de secretaresse.

Hoe verder weg van Rusland, hoe pragmatischer men met Nord Stream omgaat. Nederland en Duitsland, met Gasunie, Wintershall en E.on als partners in het concern, zijn enthousiast: we hebben dat gas nodig, Rusland is altijd een betrouwbare leverancier geweest en is economisch afhankelijker van ons dan omgekeerd. Maar hoe dichter je bij Rusland komt, hoe groter de afkeer. Hier hangt nog de schaduw van het sovjetverleden.

Vyborg was een Finse stad. Na de oorlog verlegde Stalin de grens naar het westen, waardoor Viipuri opeens in de Sovjet-Unie lag. De Finnen werden de stad uitgezet. De sporen van het verleden zijn nog overal zichtbaar: in de stoere Zweedse burcht, in de bibliotheek van de Finse modernistische architect Alvar Aalto, die wegkwijnt in het stadspark Mon Repos. De nieuwe Russische welvaart is aan Vyborg nog niet besteed.

„De gas- en olieboom van Rusland is niet te vergelijken met, bijvoorbeeld, die van Noorwegen”, zegt Andrej Kolomojski, journalist van de regionale krant Vyborgse Berichten. „Daar profiteert de hele bevolking, in Rusland worden alleen de rijken rijker.”

Vorig jaar organiseerde Nord Stream in Vyborg een informatiebijeenkomst. Jelena Kobets van de Noors-Russische milieuorganisatie Bellona was erbij. „Gazprom doet alles altijd in het geheim, maar hun westerse partners weten dat ze de samenleving dienen te informeren. Ze vonden dat Rusland zich aan die regels moest houden. Op die bijeenkomst begon een man van Gazprom ons in het Russisch uit te foeteren. Hij verbood dat in het Duits te vertalen. Een Duitse functionaris van Nord Stream ontstak daarover in woede. Na afloop beloofden de Russen deemoedig ons alle informatie toe te sturen. Deelname van westerse partners helpt ons dus enorm. Wij willen maar één ding: maatschappelijke controle op de activiteiten van de overheid.”

Met de trein is het van Vyborg vier uur naar Helsinki. Finland is net als Estland voor 100 procent afhankelijk van gas uit Rusland. Anders dan Polen, Wit-Rusland en Oekraïne zijn het geen doorvoerlanden en hebben ze dus ook geen economische redenen om sceptisch te zijn over Nord Stream (de Polen vrezen hun transitgeld van Rusland kwijt te raken).

Maar ook de Finnen hebben zo hun geschiedenis met Rusland. Na zware gevechten verloren ze de Winteroorlog van 1939-1940, toen Rusland Fins territorium probeerde in te lijven. Daarom kozen de Finnen in de Tweede Wereldoorlog de kant van de Duitsers. En verloren opnieuw.

Dat Nord Stream een politieke kwestie is voor de Russen, staat vast voor Matti Perttilä, als scheikundige werkzaam aan het Finse Instituut voor Zeeonderzoek. „Niks dwingt de Russen die pijpleiding onder water aan te leggen. Er is een logische landverbinding via Polen, die ook nog eens goedkoper is. Maar de Finse overheid behandelt dit graag als een milieukwestie, omdat dat makkelijker is. Je kunt je dan tenminste op feiten baseren.”

Finland politiseert niet graag. Na de Tweede Wereldoorlog werd het niet ingelijfd bij het Oostblok, maar kwam zwaar onder invloed van de Sovjet-Unie. Buitenlands beleid moest met Moskou worden afgestemd. Perttilä herinnert zich de angst voor Moskou nog levendig uit de jaren vijftig.

Maar voor Perttilä is Nord Stream écht vooral een milieukwestie. Het probleem zit hem vooral in de aanleg van de pijp. De Finse Golf is het meest vervuilde deel van de Oostzee. Op de zeebodem ligt veel lood, cadmium en kwik. Bovendien is de granieten bodem aan de Finse kant zwaar geaccidenteerd. Het zuidelijke, Estse deel is veel vlakker en geschikter. De Finnen hebben Nord Stream dus gevraagd de pijp naar het zuiden te verleggen. Maar de Esten hebben de Russen botweg verboden een bodemonderzoek te doen in hun kustwateren.

„Die weigering is puur op emoties gebaseerd”, zegt Perttilä. „De Esten zijn heel bitter over de sovjetbezetting. Maar de Russen zijn begonnen met politiseren. Ik vind dat de Esten dus ook nee mogen zeggen. En nu zitten we met zijn allen in een impasse.”

De Finse Golf oversteken van Helsinki naar Tallinn in Estland duurt maar een kleine twee uur. Bij het slot op de heuvel van de oude stad ligt het parlement, de Riikogu (Rijksassemblee). „Energieveiligheid is in Estland een hot issue”, zegt Marko Mikhelson, energie-expert van de Conservatieve Partij, die in de regering zit. „De laatste jaren heeft Rusland de energietoevoer afgesloten in Oekraïne, Georgië en Litouwen en dat heeft bij ons nogal kwaad bloed gezet. Je ziet nu al dat de politiek van Duitsland beïnvloed wordt door de afhankelijkheid van Rusland. Kijk bijvoorbeeld naar de NAVO-top in april in Boekarest. Duitsland weigerde Oekraïne en Georgië tot de NAVO toe te laten. Maar waarom zouden landen die democratisch willen worden een bedreiging voor Rusland zijn?”

De relaties tussen Estland en Rusland zijn al tijden gespannen, maar het incident met het standbeeld van de sovjetsoldaat was een dieptepunt. Het monument leidde in Tallinn tot opstootjes tussen Russen en Esten. Inzet is de verwerking van het verleden: de Russen zien zichzelf als de bevrijders van het fascistische Estland: na een jaar ingelijfd te zijn bij de Sovjet-Unie, die de hele Estse elite naar strafkampen stuurde, haalden de Esten de Duitsers in 1941 als bevrijders binnen. Maar de Esten beschouwen de Russen als bezetters. Het standbeeld werd vorig voorjaar in de nacht verplaatst naar een afgelegen Russische militaire begraafplaats. Dat leidde tot rellen in Tallinn en een van overheidswege gesteunde belegering van de Estse ambassade in Moskou.

Andres Kasekamp, directeur van het Estse Instituut voor buitenlandse politiek, weet wel waarom de Russen zo kwaad zijn: „Hun overwinning in de Tweede Wereldoorlog is hun enige identiteit en wij zetten daar vraagtekens bij. Dat bevalt ze niet.”

Rusland probeert de kleine Oost-Europese landen, die zich aan zijn invloedssfeer hebben onttrokken, te marginaliseren en richt zich steeds meer op de oude EU-lidstaten, zegt Kasekamp. Nord Stream is daar een voorbeeld van. Maar in Estland heeft dat het tegenovergestelde effect gehad: „Estland was aanvankelijk erg sceptisch over de EU. We waren net onafhankelijk geworden en wilden die vrijheid niet onmiddellijk weer afstaan aan Brussel. Maar Nord Stream heeft ons Europeser gemaakt dan ooit. Rusland probeert Europa met energievoorziening uit elkaar te spelen.”

Het verraad kwam voor Estland uit Duitsland: „Schröder heeft zich altijd neerbuigend over ons uitgelaten. Dat is met Merkel heel anders: ze wordt hier zeer gewaardeerd. Ze komt uit het oosten, ze spreekt over mensenrechten. Zij heeft het gezicht van Duitsland gered.”

Dat West-Europa zich stoort aan de houding van de nieuwe lidstaten is Kasekamp bekend. „Jullie vinden ons vervelend. Maar jullie zouden eens naar ons moeten luisteren: wij weten wat er speelt in het oosten. Rusland is een Trojaans paard in de Europese Unie.”

Deel een van de serie is te lezen op nrc.nl/buitenland