Rouwkost, graf- en troostbier

Bij een uitvaart kan er meer zijn dan het traditionele kopje koffie met een plakje cake. Begraafplaats Zorgvlied in Amstelveen speelt in op een nieuwe culinaire trend.

Picknicken bij het graf van Peter Giele. Het kon vorige maand op de Amstelveense begraafplaats Zorgvlied tijdens de presentatie van het boekje Een hele troost, geschreven door culinair journalist Johannes van Dam en antropologe Jeanette Diepenbroek.

Op een tafel met hagelwit tafelkleed staan frittata’s op vijgenbladeren. Weduwe Inez de Jong vleit zich op rode kussens in de Skull, een grafmonument van haar man, eigenaar van discotheek Roxy en overleden in 1999. Giele werd begraven tijdens een bonte, geruchtmakende uitvaart. Gezeten in de Skull eet ze haar eigen maaksel, terwijl een Surinaams brassband melancholische muziek speelt. Het monument van paars polystyreen, ontworpen door Joep van Lieshout, is afsluitbaar. De sleutel kan bij de portier van Zorgvlied of Inez worden opgehaald. Zo kun je je in alle rust en stilte terugtrekken vlakbij de overledene.

Inez: „Toen Peter opgebaard lag, hielden we een maaltijd met grote potten stampot, zijn lievelingseten. Ik neem nog regelmatig mensen mee en dan eten we hier; een perfecte picknickplek. Ikzelf houd meer van frittata, wat lichter eten en makkelijker mee te nemen.”

Directeur Arpad Nesvadba vertelt dat Zorgvlied het initiatief heeft genomen om nabestaanden met Een hele troost erop te attenderen dat er meer kan zijn dan koffie en cake na een uitvaart: „Rouwen en eten zijn traditioneel onlosmakelijk met elkaar verbonden. Niet alleen leed delen, maar ook eten dat mensen de energie en kracht geeft om het leven weer op te pakken.”

In een nieuw wit paviljoen naast de oude aula is een volledig toegeruste keuken ingericht. Van Dam selecteerde ‘rouwcateraars’ die op verzoek van nabestaanden hapjes leveren bij de condoleance. Zorgvlied speelt daarmee in op een trend; ook de Amsterdamse Westerkerk serveert tegenwoordig een drankje en hapje na de rouwdienst.

De presentatie ging gepaard met een proeverij van de uitverkoren cateraars. Naast Nederlandse amuses op een lepel geserveerd met lekker glaasje, waren er – begeleid door stemmige harp- en gamelanmuziek – eenhapssnacks uit Zuid Amerika (empanada) en Azië (lemper) te keuren. Maar niet alleen eten. Zo levert ook Amsterdamse brouwerij De Prael een bijdrage om het rouwen te verzachten met ‘Droefbier’. Hilde Lammers: „Omdat we klein zijn, kunnen we ingrediënten en smaak op verzoek van nabestaanden aanpassen.”

In Een hele troost schrijft Johannes van Dam dat hij na koffie en cake vaak „met een leeg gevoel” bleef zitten, tot hij een uitgebreide rouwmaaltijd meemaakte bij een bevriende patriciërsfamilie: „Zo moet dat, dacht ik toen.”

Vroeger heetten dodenmalen droef-, graf- of troostbier, die vaak in een slemppartij en openbare dronkenschap uitmondden. Na lezing van het boekje (niet in de boekhandel te koop) blijkt rouweten de gewoonste zaak van de wereld. Vroeger kende katholiek Zuid-Nederland de koffietafel, op de Antillen wordt pan bolo gemaakt (krentenbrood van oud meel of cassave), voor Joodse nabestaanden bereiden vrienden en kennissen eten. Ook bij Surinaamse Hindoes wordt in het huis van de dode niet gekookt, rouwenden gaan naar buren of anderen brengen eten. Bij moslims helpt eten uitdelen de dode op weg naar het hiernamaals; in het Midden-Oosten schenkt men armen broden, pannenkoeken of dadels bij het graf. Palestijnen en Jordaniërs treuren bij lamsaf, lam in yoghurtsaus, terwijl Indische moslims gedurende drie jaar zeven rituele rijsttafels houden. Creolen maken polakbeschuit (dubbel gebakken beschuit in cacao gedoopt) en puntzakjes gebakken maïs met in suiker gebrande pinda’s.

Johannes van Dam, gevraagd wat nabestaanden bij zijn uitvaart krijgen voorgeschoteld, noemt ‘het flapje’ de ultieme rouwkost: „Gemakkelijk en universeel: je kunt ze vullen met zoet, hartigheid, fruit, vis, vlees – kosjer of halal – en ze zijn in een servetje gemakkelijk mee te nemen. Ze worden gefrituurd, gestoomd, gekookt en zelfs rauw gegeten: wontons, gyoza in Japan, dim-sum, samosa, pelmini in Uzbekistan, piroshki, pie en nim in Vietnam. De cake is dan snel vergeten, zeker als er een versterkende drank bij wordt geserveerd.”