Europa verliest Pools icoon

Gisteren overleed de Poolse politicus en intellectueel Geremek. Hij speelde een sleutelrol bij de val van het communisme in Polen.

Hij belichaamde de Europese geschiedenis als geen ander. De Poolse oud-dissident Bronislaw Geremek, gisteren omgekomen in een auto-ongeluk in Polen, overleefde het getto van Warschau en het communisme, om zich daarna te ontpoppen als een van de grootste voorvechters van de Europese Unie, als Pools politicus, als minister en de laatste jaren als Europarlementariër. In de hele EU is vandaag geschokt gereageerd op het overlijden van deze grote Europeaan.

Geremek speelde een sleutelrol in de Poolse geschiedenis, als medeoprichter van vakbond Solidariteit en persoonlijke adviseur van communistenvreter Lech Walesa, in de jaren tachtig. Maar het was een rol die hij niet meteen ambieerde. Zijn grote passie was geschiedenis. Geremek was al een gevierde mediëvist, met toonaangevende publicaties op zijn naam, over schelmen en armoedzaaiers in de Middeleeuwen, toen hij in augustus 1980 opdook in de haven van Gdansk, waar een staking tegen de communisten was losgebarsten. In zijn zak: een steunbetuiging van 62 intellectuelen aan de havenarbeiders.

Geremek wilde die aanbieden en dan weer terug naar Warschau. Maar Walesa zei: „Brieven en verklaringen hebben we veel, maar hulp hebben we weinig.” Het was het begin van een vruchtbare samenwerking, tussen arbeiders en intellectuelen, een alliantie die het regime uiteindelijk zou nekken. ‘De professor’, met zijn breekbare stem, twee felblauwe ogen boven een baardje, onafscheidelijk van zijn pijp, werd een icoon van Solidariteit.

Zoals veel intellectuelen voelde Geremek zich lang juist aangetrokken tot het marxisme, hij was na 1945 achttien jaar lid van de Communistische Partij. Later weet hij dat aan zijn oorlogservaringen: als achtjarig Joods jongetje belandde hij in het getto van Warschau. „De wereld ging voor mijn ogen in vlammen op.” Na drie jaar wist hij met zijn moeder uit het getto te ontsnappen. Zijn vader, een rabbijn, kwam om in Auschwitz.

Het keerpunt in zijn politieke ontwikkeling was 1968. In dat jaar werden hervormers in de Poolse Communistische Partij doelwit van een antisemitische campagne. Geremek was een gemakkelijk doelwit, door zijn Joodse achtergrond, maar ook door zijn liefde voor Frankrijk, waar hij in de jaren vijftig studeerde en in de jaren zestig drie jaar directeur was van het Centre de civilisation polonaise, onderdeel van de Sorbonne. Geremek keerde de communisten de rug toe na de invasie in Tsjechoslowakije, door troepen van het Warschaupact in 1968.

Vervolg Geremek: pagina 4

Geremek koos bewust dialoog met communisten

Hij was altijd dankbaar als buitenlandse journalisten belden – dat contact bood hem naar eigen zeggen enige bescherming tegen de intriges van de geheime politie. In december 1981 werd hij opgepakt na het uitroepen van de staat van beleg. Hij zat een jaar vast.

In 1989 was hij een van de belangrijkste architecten van de ‘rondetafelconferentie’, de dialoog tussen het regime en de dissidenten. Volgens Geremek kon het communisme het beste worden afgeschaft met hulp van de communisten zelf, om bloedvergieten te voorkomen, maar ook omdat juist de nomenklatoera beschikte over nuttige kennis en vaardigheden. Later zou hij om die filosofie worden aangevallen door politieke tegenstanders, die hem een grote uitverkoop aan de communisten verweten.

Vorig jaar kwam Geremek openlijk in conflict met de toenmalige premier Jaroslaw Kaczynski over een nieuwe wet, bedoeld om het land te zuiveren van oud-communisten. Polen in publieke functies, inclusief Geremek, moesten onder dwang verklaren of ze al dan niet met de vroegere geheime dienst hadden samengewerkt. De hoogleraar weigerde, voor hem was de wet de eerste steen van „een Orwelliaans Ministerie van Waarheid”. Uiteindelijk werd het project van Kaczynski ongrondwettelijk verklaard.

Als overtuigd Europeaan was Geremek begin jaren negentig teleurgesteld over de lauwe ontvangst van Polen in de Europese familie. Hij was minister van Buitenlandse Zaken (1997-2000) toen Polen toetrad tot de NAVO, een gebeurtenis die hem tot tranen toe roerde. In 2004 deed hij als liberaal een gooi naar het voorzitterschap van het Europees Parlement, maar zijn morele autoriteit legde het af tegen de machtspolitiek van de grote fracties in het parlement.

Als politicus in het vrije Polen is Geremek nooit erg succesvol geweest. In 2001 haalde zijn partij, de Unie van Vrijheid, zelfs de kiesdrempel niet. Deels omdat kiezers de hervormingen zat waren, deels door zijn nauwe associatie met Walesa, die begin jaren negentig bewees dat een goede vakbondsleider nog geen goede president is.

Maar vooral omdat Geremek altijd recht door zee was, zelfs als hij zich hiermee hopeloos in de vingers sneed. Kiezers naar de mond praten – dat kon hij niet. In dat opzicht paste hij volstrekt niet in het Poolse politieke landschap. Geremek is 76 jaar oud geworden.