Spaanse patiënten geloven heilig in San Antibiotico

Spanje slikt antibiotica alsof het pepermuntjes zijn. Onze correspondenten beschrijven deze zomer eigenaardigheden van de gezondheidszorg in hun land.

Een Spanjaard bij de dokter, dat is een beetje als een kind in een snoepwinkel. Dat zeggen Azu en Jaime, beiden arts. De patiënten zijn nog niet de spreekkamer binnen of daar begint het al: dokter, geef me antibiotica, alsjeblieft, want ik heb keelpijn/oorpijn/buikpijn. Ze zijn pas gelukkig als ze met een recept voor antibiotica in hun hand de deur uitgaan.

Spanje is een katholiek land, daar komt het door. „Zieken denken dat ze beter worden gemaakt door God en door San Antibiotico”, zegt Jaime. In werkelijkheid worden de bacteriën er alleen maar beter van. „San Antibiotico is juist de beschermheilige van de ziekteverwekkers. Wij staan steeds vaker met lege handen tegen resistente bacteriën.”

In Spanje groeit een leger ziekteverwekkers dat klaar staat om de wereld te veroveren. Ze heten Acinetobacter Baumannii of Stafiloccocus Aureus Meticilin Resistente, kortweg Sam R. – resistente ziekteverwekkers die razendsnel genetisch zijn gemuteerd en zich niets meer aantrekken van antibiotica. Ze richten nu al een slagveld aan onder patiënten die nietsvermoedend na een operatie liggen bij te komen op de intensive care.

In april 2002 bijvoorbeeld stierven in Clínico San Carlos te Madrid zeker elf mensen in de intensive care door Sam R. In het ziekenhuis Virgen de las Nieves in Granada kwamen zes mensen om door de schimmel Scedosprium Profilacans; de afdeling hematologie moest gesloten worden. Eerder dit jaar vielen in het Madrileense Hospitaal van de Twaalfde Oktober achttien doden door de Acinetobacter. Dezelfde bacterie maakte twee jaar geleden in hetzelfde ziekenhuis meer dan honderd dodelijke slachtoffers.

Spaanse medicijnkastjes puilen uit van de antibiotica. Bij een koutje was het al snel Glamoxyl, een breed spectrum antibioticum. En nu dat nauwelijks nog werkt, worden vaak zwaardere antibiotica van de tweede generatie aangeschaft. Spanjaarden slikken het als pepermuntjes, kuren worden verlengd of voortijdig afgebroken. Ideaal voor bacteriën om hun weerstand op te bouwen. „Laatst hoorde ik van een patiënt dat hij al twee maanden lang antibiotica slikte. Dat is een wandelende bacteriekweek”, aldus Jaime.

Maar van wie krijgen ze die antibiotica? Niet van ons zeggen Azu en Jaime, maar wel van onze collega’s. Vaak om van het gezeur af te zijn. Azu: „Je hebt van die vaste klanten, vaak gepensioneerd, en die komen minstens één keer per week op het spreekuur. Een uitje: het is gratis en je kan tegen iemand aan kletsen. Als je daar van af wilt, is de keuze snel gemaakt.”

Artsen in de ziekenfondszorg krijgen bovendien slecht betaald en zijn chronisch overwerkt. Dus wat doen die als er vijftig mensen in de wachtkamer zitten en een patiënt zegt dat hij een scan wil, net als in die doktersserie op de televisie? Die krijgt snel een recept voor antibiotica. „Je zet het ziekenfondsnummer van hun bejaarde moeder erop, dan is het gratis.” En veel goedkoper dan een scan.

Volgens Jaime ligt het grootste probleem echter bij de apothekers. De apotheker is hier je beste vriend. De Spaanse steden hebben de grootste dichtheid apothekers van Europa. Een sitcom gesitueerd in een apotheek was jaren razendpopulair.

Tot voor kort schreef de apotheker zelf recepten uit. Dat maakt het zaken doen wel zo gemakkelijk. Hallucinerende hoestmiddelen, darmblokkerende anti-diarree medicijnen en giftige middeltjes tegen huidschilfers: de Spaanse apotheker draaide er zijn hand niet voor om. Paardemiddelen die elders slechts onder het grootste voorbehoud en dreiging worden verstrekt, gingen hier probleemloos over de toonbank.

Sinds een jaar mogen apothekers dat niet meer doen. Officieel. Maar hoe gaat dat in Spanje: de naleving van de regels wordt soepel gehanteerd. Jaime: „Het is net als met die anti-tabakswet: probeer maar eens een restaurant te vinden waar die goed wordt nageleefd. Met die apothekers gaat het net zo.”

En dus slikt Spanje fanatiek voort. Enkele jaren geleden vond het Spaanse ministerie van Volksgezondheid dat het zo niet langer kon en begon een campagne. Er kwamen foldertje op de markt met veel alarmerende diagrammen over Spanjes resistente bacteriën en er was een televisiespotje en een website (www.antibioticos.msc.es). Het hield weer even snel op als het was gekomen.

Vanwaar toch die slikdrift? Wellicht dat het iets te maken heeft met de Burgeroorlog, suggereren Azu en Jaime. Toen was er onvoldoende penicilline en stierven patiënten als ratten aan difterie en andere bacteriële infectieziektes. Dat nooit meer: vooral oudere Spanjaarden namen zich voor om de schade in te halen en slaan dus bij ieder wissewasje antibiotica in. De jongere generaties Spanjaarden lijken voorzichtiger in hun slikgedrag, maar het kwaad is al geschied. Jaime: „Spaanse adolescenten hebben evenveel antibiotica als de zeevissen kwik in hun bloed hebben.”

Misschien dat het ziekenfonds straks hulp biedt. De kosten van de gezondheidszorg – die aan niemand geweigerd wordt – rijzen de pan uit, patiënten liggen tot in de gangen van de ziekenhuizen en de wachtlijsten voor operaties zijn zorgwekkend lang. Met generieke geneesmiddelen wordt getracht de kosten te drukken, maar echt helpen doet het niet. Medicijnen, dus ook de antibiotica, duurder maken lijkt bijna onvermijdelijk. Toch betwijfelen veel artsen of dit zal leiden tot kritischer slikgedrag. Daarvoor is het geloof in de wonderen van de heilige San Antibiotico onverwoestbaar.

Eerdere afleveringen via nrc.nl/buitenland