Opheffen van immuniteit had ‘einde VN kunnen zijn’

De VN genieten immuniteit, bevestigde de rechter deze week. Gelukkig, zegt Andrew Clapham. „Hulpverleners hadden hun werk niet meer kunnen doen.”

Alle VN-hulpverleners in Zimbabwe worden opgesloten omdat zij zich volgens de regering-Mugabe schuldig maken aan genocide. In Somalië, nog een conflictgebied waar machthebbers razend worden als de Verenigde Naties niet doen wat zij zeggen, worden VN’ers terechtgesteld wegens genocide. Kantoren en materiaal van de VN worden geconfisqueerd.

Dit zijn hypothetische gevallen. Maar de kans dat het écht gebeurt was groter geworden als de rechter had besloten de klacht van de Srebrenica-moeders tegen de VN in behandeling te nemen.

„Dit is een paradoxale situatie”, zegt Andrew Clapham, hoogleraar Internationaal Recht aan het Graduate Institute of International and Development Studies in Genève. „Eerst denk je: goed idee om de immuniteit van VN’ers op te heffen als ze zich schuldig hebben gemaakt aan genocide. Dat betoogden de advocaten van de Srebrenica-moeders. Hoe kun je daar als redelijk-denkend mens tegen zijn? Vervolgens doe je een stap terug. Wat is genocide? Waar begint het, waar eindigt het? En als nationale rechtbanken in VN-lidstaten dat kunnen bepalen, kan niet alleen een rechtbank in Den Haag dat, maar ook een in Harare. Dan besef je: dit kan het begin zijn van het einde van de VN.”

Clapham werkte vroeger voor Amnesty International bij de VN in New York. Hij adviseerde VN-kopstukken als Sergio Vieira de Mello en Kofi Annan. „Immuniteit staat verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid in de weg, waar de VN en andere internationale organisaties steeds meer op worden aangesproken. Maar als bezittingen van de VN zomaar in beslag kunnen worden genomen en hun personeel geen protectie heeft, kunnen de VN geen land meer in.”

Niemand zal meer blauwhelmen leveren als die geen immuniteit krijgen.

„Niet alleen dat. De VN zelf zijn ook kwetsbaar. Tienduizenden hulpverleners, die in dienst zijn van de VN, kunnen hun werk niet meer doen.”

Dus immuniteit moet behouden blijven?

„Dat lijkt me de logica.”

Lukt dat? Er zijn steeds rechtszaken.

„De druk stijgt, ja. Alles draait om artikel 105, lid 1 van het VN-Handvest: ‘De Organisatie geniet op het grondgebied van haar Lidstaten zoveel privileges en immuniteiten als nodig zijn voor de vervulling van haar doelstellingen.’ Voormalig secretaris-generaal Boutros-Ghali werd begin jaren negentig in Zwitserland, toen nog géén VN-lidstaat, aangeklaagd wegens genocide in Rwanda. De rechter nam de zaak niet aan. Dus geldt immuniteit ook buiten VN-lidstaten. Enige jaren geleden weigerde Maleisië de immuniteit te respecteren van de VN-rapporteur voor de onafhankelijkheid van de rechtspraak: hij had in een interview gezegd dat Maleisische rechters partijdig waren. Een internationale rechter bepaalde dat de rapporteur dat zei tijdens het uitoefenen van zijn mandaat. Maleisië legde zich daarbij neer.”

Gaat een VN-rapporteur die een winkeldiefstal pleegt, óók vrijuit?

„Dat valt buiten zijn mandaat, dus moet de secretaris-generaal zijn immuniteit opheffen. Hij mag dat als enige doen.”

Zoals ook bij de olie-voor-voedsel-affaire gebeurde. Moet de secretaris-generaal soepeler worden met opheffen?

„Misschien. De VN denken hard na over het probleem. Maar als blauwhelmen zich misdragen, kunnen de VN ze alleen naar huis sturen. Het is aan de landen die de soldaten leveren om hen te berechten. Daarom proberen de VN tegenwoordig in hun missiecontracten die landen te bewegen om wangedrag beter te bestraffen.”

Kunnen de VN verantwoordelijkheid aanvaarden zónder immuniteit op te heffen? Met geld bijvoorbeeld?

„Ja. Voor elke VN-missie worden een fonds en klachtencommissie opgezet. Dit bestaat ook voor Bosnië. Het is een manier om te tonen: u kunt érgens terecht met uw klachten. In de jaren zestig kregen Belgen anderhalf miljoen dollar uitgekeerd vanwege het verlies van bezit in Congo, hun ex-kolonie. Maar zo’n fonds vergoedt alleen economische schade, geen psychisch lijden.”

Komt er op een dag een rechtbank in een VN-lidstaat die de immuniteit wél gaat negeren?

„Dat is niet waarschijnlijk. Maar ook niet ondenkbaar.”