Alles contant

Deze zomer beschrijven onze correspondenten de verhouding van hun land met geld.

Nalitsjnye is een toverwoord in Rusland. Het maakt het leven aangenaam en ingewikkeld tegelijk. Huur, salarissen, medische zorg, telefoon, gas en licht, reizen, alles wordt nalitsjnye – contant – betaald. Alsof bankgiroverkeer voor Russen niet bestaat, terwijl Moskou een stad is met net zo veel banken als verkeerslichten.

„Wij zijn geobsedeerd door contant geld”, zegt mijn vriendin Joelia. „Dat is anders dan bij jullie in het Westen, omdat in Rusland de staat niets voor de burgers doet en we alles zelf moeten regelen. Daarom houden we ons geld het liefst bij ons, want we kunnen het ieder moment nodig hebben. Als ik bijvoorbeeld naar een dokter ga, moet ik hem ondanks mijn ziektekostenverzekering altijd een envelop met nalitsjnye overhandigen, anders ben ik er niet zeker van of die dokter me goed zal helpen.”

Zoals zo veel Russen die tot de jonge middenklasse behoren en zo’n 1.000 euro per maand verdienen, vertrekt Joelia eind juli met haar man en dochtertje voor twee weken naar de Turkse Rivièra om daar in een vijfsterrenhotel uit te rusten van de dagelijkse Moskouse hectiek. „Minder dan vijf sterren kan echt niet”, voegt ze toe. „Want in lagere categorieën is het smoezelig en druk.”

Maar voor het zover is zijn er talrijke financiële hindernissen te nemen. Want de reis naar het strandparadijs blijkt twee keer zo veel te kosten als vorig jaar. En dan blijkt 3.000 euro ineens een fors bedrag als je in een stad woont waar het dagelijks levensonderhoud duurder is dan in Amsterdam. Zeker als je die vakantie nalitsnye moet betalen aan het reisbureau.

Nalitsjnye is de motor van het moderne Russische leven. Veel leidinggevende ambtenaren krijgen bijvoorbeeld bovenop hun officiële salaris door hun bazen nog eens eenzelfde bedrag in een envelop toegestopt. Om nog maar te zwijgen over de tweehonderd miljard euro die jaarlijks op alle maatschappelijke niveaus aan steekpenningen wordt uitgegeven. Er is waarschijnlijk geen land ter wereld waar geld zo rijkelijk en snel stroomt als in Rusland.

„Ik zet mijn geld zeker niet op de bank”, zegt mijn vriendin Ira, die als privéleraar Russisch redelijk verdient. Ze heeft vier leerlingen per dag, die ze ieder 1.500 roebel per les vraagt, 40 euro dus, wat neerkomt op 3.200 euro per maand. Tel daarbij op dat ze, zoals bijna alle Russen die ik ken, geen belasting betaalt en ze houdt een heel aardig bedrag over. Wel vliegt het haar handen uit, want Ira houdt van uitgeven. „Ik knap er mijn datsja van op”, bekent ze. „En je moest eens weten wat een nieuwe deur kost.”

Haar nalitsjnye spaarkapitaal heeft Ira verder voornamelijk gespendeerd aan drie appartementen: één voor haarzelf, één voor haar bejaarde ouders en één voor haar dochter. „Het is de beste verzekering voor later”, zegt ze trots. „Huizen worden in Moskou alleen maar duurder en iedere dag kan mijn geld zijn waarde verliezen, want die financiële crisis komt er heus.”

De nieuwe rijken in Rusland vormen een buitencategorie in de wereld van nalitsjnye. Zij hebben hun meeste geld nalitsjnye naar het buitenland gebracht, waar het veilig op Zwitserse en Luxemburgse bankrekeningen staat. Het behoorlijke restant geven ze uit alsof het water is. Een gele Mercedes-sport voor je achttienjarige dochter kopen is iets heel gewoons. En dure schoenen laat je niet verzolen, je koopt gewoon een nieuw paar en gooit de oude weg. Je wilt tenslotte aan iedereen laten zien dat het je goed gaat.

De nieuwe rijken verschillen in hun uitgeefgedrag weinig van blingbling-artiesten van de Gooise matras. En omdat hun selecte groep van een kleine miljoen multimiljonairs voornamelijk in Moskou woont, steken ze de minder gefortuneerde stadsbevolking aan met een virus van hebzucht en afgunst.

Voor toeleveranciers van luxeproducten zijn de Russische rijken ideale klanten. Je kunt het zo gek en duur niet verzinnen of er is wel een koper voor te vinden. Extreem dure, grote en lelijke appartementen of villa’s? Bouw ze maar, de klanten staan ervoor in de rij, als het maar veel kost. Het verdriet van de man die een overhemd van duizend euro heeft gekocht en doodongelukkig is als zijn beste vriend een hemd van tweeduizend euro blijkt te dragen, is dan ook een veelgehoorde en veelbetekenende anekdote.

Niet vergeten mag worden dat het grootste deel van de Russische bevolking nog altijd op een houtje bijt. Mijn vriendenkring telt een aantal geleerden, die van zo’n 600 euro per maand moeten zien rond te komen. „Het gaat net”, zegt de hooggeleerde ecoloog Grigori, die onlangs bij een concert van gemeenschappelijke vrienden met een schuldbewuste glimlach aanspraak hoopte te kunnen maken op gepensioneerdenkorting, terwijl hij toch een aantal jaren onder de zestig is. Maar ja, het prijsverschil was 12 euro en als er ergens korting valt te krijgen, is alles geoorloofd.

De alwetende Joelia heeft voor dit consumentengedrag de beste verklaring. „In de Sovjet-Unie hadden we helemaal niets en in het huidige Rusland is alles te koop”, zegt ze. „Als vroeger je televisie kapot ging, moest je dagen in een stinkende rij staan in de hoop dat je op tijd aan de beurt was om een nieuwe te bemachtigen. Nu kun je overal de nieuwste flatscreens kopen. Als je maar geld hebt. En precies daarom is de zucht naar comfort zo groot geworden in Rusland. Omdat het mogelijk is, omdat het er is. Comfort is het enige dat ons leven in dit land draaglijk maakt. En daardoor zijn we allemaal op jacht naar dat geld, dat we het liefst nalitsjnye ontvangen, want dan hoeven we er zo min mogelijk van af te staan.”