U wilt parkeren op dit werelderfgoed. Mag dat?

De gemeente Utrecht wil zijn grachten (en werfkelders) voordragen als werelderfgoed.

Een autoverbod zou de kansen bij de Unesco verhogen, maar ligt gevoelig.

De boosdoener is een plataan met een doorsnede van ruim een meter. Die staat al meer dan een eeuw vlakbij het Ledig Erf en zijn wortels zoeken ruimte. Ze drukken de werfkade langs de Utrechtse Oudegracht omhoog, waardoor een forse scheur vlak boven het wateroppervlak ontstaat.

Zo gaat het op veel meer plekken, zegt Ton van Riezen, projectleider van Stadswerken in Utrecht. De stad wil het monumentale wervenstelsel langs de stadgrachten voordragen voor de Werelderfgoedlijst van Unesco, maar er is veel achterstallig onderhoud. Wethouder Robert Giesberts (openbare ruimte, GroenLinks) wil bekijken of de grachten op termijn autovrij kunnen worden.

Een kilometer verderop zijn twee stukken gracht al enige tijd afgezet voor autoverkeer, omdat er ernstige gebreken werden ontdekt. De kademuur van de Stadhuisbrug staat scheef door een verzakte fundering en er zit een gat in de muur onder water. Op de Vismarkt zitten scheuren in de werfkelders. „Er is geen direct gevaar”, bezweert Van Riezen, „die middeleeuwers wisten wel wat bouwen was. Door dwarsverbindingen en het eigen gewicht blijft de kade heel stabiel”.

Wethouders Giesberts: „Als je de boel restaureert en het monument belangrijk vindt, dan moet je ook kritisch kijken naar het gebruik. We hebben al een beperking voor zwaar vrachtverkeer, maar al het autoverkeer werkt door in de kelders.” Het is al vaker geopperd, maar het ligt gevoelig in de stad. De Oudegracht is de aorta van Utrecht, het mag geen openluchtmuseum worden. Winkels en horeca worden deels met de auto bevoorraad en bewoners parkeren graag voor de deur.

Het Utrechtse wervenstelsel is volgens de gemeente uniek in de wereld. Het bestaat uit twee niveaus. Direct langs het water loopt een kade die naar werfkelders leidt, in de Middeleeuwen aangelegd om de pakhuizen, een niveau hoger, te bevoorraden. „Nergens is een stad zo onderkelderd”, zegt Frans Kipp, bouwhistoricus van de gemeente. „Het monument is meer dan alleen de grachten, het gaat om het hele havenstelsel dat door Utrecht loopt en daar horen ook de bomen bij.” De Oude- en Nieuwegracht trekken een vier kilometer lange groene slinger door de stad. Sommige linden en platanen staan er al meer dan tweehonderd jaar. Toch zullen sommige van die bomen mogelijk sneuvelen bij de aanstaande werkzaamheden, omdat ze de kade aantasten.

Utrecht kreeg drie miljoen euro subsidie van minister Plasterk (Cultuur) voor de restauratie. De gemeente reserveerde zelf ook nog drie miljoen, maar op basis van de grootschalige inspectie die in juni werd afgerond, verwacht wethouder Giesberts dat dat nog maar „een beginnetje” is.

Dat er boven water veel achterstallig onderhoud is, was al wel met het blote oog te zien, maar nu hebben duikers ook onder water gekeken en vooral in het hout zitten peuren. Het blijkt dat de fundering op veel plekken ernstig is aangetast, waarschijnlijk door het tijdelijk droogleggen van de funderingspalen in de jaren tachtig, toen het riool werd aangelegd. De gegevens moeten nog nader bekeken worden, maar Giesberts vreest dat „er een heleboel meer nodig is om de grachten tiptop in orde te maken” voor de gewenste Unesconominatie.

Van Riezen en Kipp mengen zich liever niet in de politieke discussie over autovrije grachten, „hoewel we natuurlijk zo onze wensen hebben”. „Maar vergeet niet dat er altijd al veel verkeer was op de gracht”, zegt Kipp. „Het is gebouwd als handelsgebied en die oude karren volgeladen met vaten bier wogen ook heel wat.” Het voornaamste probleem ziet Kipp in het parkeren op de gracht, daardoor drukken auto’s doorgaans precies op de rand van de kwetsbare werfmuur.

Onlangs schafte Utrecht een tweede ‘bierboot’ aan, een boot die de horeca langs de gracht bevoorraadt en ander transport via het water doet. Volgens Pepijn Zwanenberg, raadslid van GroenLinks, is dat een van de oplossingen. Hij opperde begin dit jaar al eens een autoluwe gracht in een commissievergadering, maar daar werd zeer afhoudend op gereageerd. SP vond het een proefballon, PvdA was bang dat de binnenstad „op slot” zou gaan, de VVD wilde de financiële consequenties kennen.

„Het zal onze kansen verhogen bij Unesco”, zegt Zwanenberg. „We moeten dit serieus nemen. Op hoeveel Werelderfgoedmonumenten mag je met de auto rijden en parkeren? De meeste auto’s die over de gracht rijden zijn grote BMW’s en SUV’s. Die rijden er vooral om gezien te worden. Met pasjes en gedeeltelijke afsluiting kun je ervoor zorgen dat het toegankelijk blijft voor bewoners en bevoorrading. ”