Opvolger gezocht

Over twee weken beginnen de Bayreuther Festspiele. Daarna treedt Wolfgang Wagner na 57 jaar af als artistiek leider. Al jaren wordt in de familie gestreden om zijn opvolging. Daarover is nog steeds niets beslist.

De dood veroorzaakt verandering en biedt dus hoop op een nieuwe toekomst. Het is de moraal van Götterdämmerung, het slot van de vierdelige operacyclus Der Ring des Nibelungen van Richard Wagner. De extreem lange opera ging in 1876 in wereldpremière bij de eerste Richard Wagner Festspiele in het door Wagner voor zichzelf gebouwde Festspielhaus bovenop de Groene Heuvel in Bayreuth.

Zoals alles rond Richard Wagner, die zijn opera’s bevolkte met archetypes, lijkt ook de jarenlange machtsstrijd om de opvolging van zijn kleinzoon Wolfgang Wagner een typische Wagner-opera. Het is een gecompliceerde opera met een lang familieverhaal vol verwikkelingen die zich niet snel laten navertellen. Maar sinds enkele maanden lijkt een verrassend slot in zicht, na de plotse dood van Gudrun Wagner, de vrouw van Wolfgang Wagner.

Bijna 89 jaar is Wolfgang Wagner, sinds 1951 artistiek leider van het Festspielhaus, en hij is al heel lang heel oud. En dus strijden drie achterkleindochters van de componist – Nike, Eva en Katharina – als Walküren op vurige vliegende paarden ook al heel lang om de opvolging van Wolfgang Wagner. Hij is de Wotan van Bayreuth, de oppergod op de Groene Heuvel. Na de Tweede Wereldoorlog herschiep hij samen met zijn broer Wieland het ‘Nieuwe Bayreuth’ op de puinhopen van het nazisme, zoals de reuzen Fasolt en Fafner in Das Rheingold het Walhalla bouwden. Bijna zestig jaar later is hij de ‘traurige Gott’, die zijn macht onafwendbaar ziet tanen.

De drie achterkleindochters van Richard Wagner bevechten elkaar al meer dan tien jaar openlijk te vuur en te zwaard, met boeken, met bijzondere artistieke plannen, opmerkelijke bondgenootschappen en met interviews in kranten en op tv. Een koor van critici spreekt al even lang over de ‘Godenschemer’ in Bayreuth. Der Spiegel constateerde zelfs ooit dat Bayreuth „dood” was. Maar juist het lange en heftige gevecht binnen de nieuwste Wagnergeneratie om de opvolging van Wolfgang Wagner, bewijst dat de erfenis van Bayreuth nog springlevend is.

Nike Wagner (1945), de dochter van Wolfgangs lang geleden overleden broer Wieland, heeft artistiek en intellectueel de meeste rechten, vindt ze zelf. Ze is dramaturg, leidt een festival in Weimar en schreef een boek over de historie van Bayreuth. Ze wil in het exclusieve Wagnerbastion Bayreuth ook opera’s van andere componisten uitvoeren.

Eva Wagner-Pasquier (1945) is even oud als haar rivaliserende nicht. Zij is de oudste dochter van Wolfgang Wagner en diens eerste vrouw, ervaren als operaregisseur en -producer, onder andere bij de opera’s van Londen, Parijs en New York. Van 1968 tot 1976 assisteerde zij haar vader in Bayreuth.

Katharina Wagner (1978), de favoriete dochter van Wolfgang bij zijn tweede vrouw Gudrun, is nog jong. Ze regisseerde in Duitsland verschillende operaproducties. Vorig jaar solliciteerde Katharina in Bayreuth in het openbaar naar de opvolging van haar vader met een wilde en stoute productie van Die Meistersinger von Nürnberg. Het is een opera over vernieuwing van kunst en de regels waaraan kunst moet voldoen. De oude Duitse meesters die moeten worden geëerd, van Goethe en Beethoven, tot Liszt en Wagner, waren in haar voorstelling karikaturen met genitaliën zo groot als hun ego’s.

Katharina dreef de spot met de Wagnerhistorie en het nazisme in Bayreuth en het opgeblazen imago van de Hoge, Edele Kunst. Ze werd door het publiek onder boegeroep bedolven, maar ze kwam keer op keer terug voor het doek om al die publieke weerzin opgewekt in ontvangst te nemen. Ze had immers in het geliefdste stuk van haar eigen vader haar totale onafhankelijkheid van alles en iedereen bewezen. Het was een enorm schandaal. „Ach, wat is een schandaal nog, tegenwoordig”, zei Katharina superieur relativerend.

Katharina vond nog vorig jaar haar

nicht Nike en haar halfzus Eva gewoon veel te oud om haar vader op te volgen. „De festivals liggen al voor vele jaren vast. Als ze aan de macht komen, is het voor hen te laat om nog iets te doen”, was haar eenvoudige constatering.

Maar inmiddels heeft Katharina zich onverwachts verbonden met haar tot voor kort geminachte halfzuster Eva. Het is een ‘zusterlijke’ vorm van de bloedbroederschap die Siegfried en Gunther sluiten in Götterdämmerung. Siegfried en Gunther hebben in die opera dan nog nauwelijks tijd van leven, ze worden beide gewelddadig gedood.

Sinds mensenheugenis hadden Eva en Katharina elkaar niet gezien. Want voor Wolfgang Wagner bestond sinds de dood van zijn broer Wieland in 1966 het Wagnergeslacht nog slechts uit hemzelf, zijn vrouw Gudrun en hun dochter Katharina. Zijn zoon Gottfried werd al lang geleden verstoten, nadat hij een Wolfgang onwelgevallig boek schreef over de Wagners en het nazisme.

Sinds half april mailen en bellen en overleggen Eva en Katharina elkaar over hoe ze samen Bayreuth willen overnemen, met welke artistieke plannen, met welke dirigenten. Gezamenlijk bestrijden ze hun nicht Nike, die opeens buitenspel staat en schampert over chantage, schijndemocratie zoals in Rusland en China en de nog steeds kwalijke macht van de grijsaard Wolfgang Wagner.

Voor het leven benoemd is Wolfgang Wagner en het is nog niet bewezen dat hij sterfelijk is. Het Wagnergeslacht overspant de eeuwen in slechts drie generaties. Wie ter wereld kan hem nazeggen de levende kleinzoon te zijn van een man die werd geboren in 1813, toen Napoleon nog moest worden verslagen in Waterloo.

Wie Wolfgang Wagner in levende lijve ziet in Bayreuth, als hij rond het Festspielhaus loopt, of in de zaal voor het doek komt om te zeggen dat een zanger niet bij stem is, schrikt even. De kleinzoon is het perfecte evenbeeld van zijn grootvader. Dezelfde neus, hetzelfde grijze haar. De tijd valt weg, Richard Wagner leeft voort als Wolfgang Wagner.

Maar ondanks die bijna mythische onaantastbaarheid wordt er binnen en buiten de familie al lange tijd rekening mee gehouden dat er toch ooit een eind zou kunnen komen aan de wereldse heerschappij van Wolfgang Wagner in Bayreuth. De plotselinge dood van zijn tweede vrouw Gudrun, eind november vorig jaar na een routine-operatie, was daarom een schok, die Bayreuth nog steeds op zijn fundament doet schudden. Gudrun was nog maar 63, ze leek vorig jaar nog geheel gezond bij de opening van de Festspiele – hèt society-evenement van Duitsland, waar ook bondskanselier Angela Merkel nooit verstek laat gaan.

Gudrun, in Bayreuth begonnen als secretaresse, had geleidelijk steeds meer taken overgenomen van Wolfgang Wagner. Ze leidde in feite al jarenlang de Bayreuther Festspiele, al was Wolfgangs poging haar officieel tot zijn opvolgster te laten benoemen mislukt. Toen een journalist na vele verzoeken eindelijk een interview kreeg met Wolfgang Wagner werd hij geposteerd tegenover Gudrun. „Maar ik zou een interview hebben met Wolfgang Wagner”, sputterde hij. De persman wees op Gudrun Wagner en zei: „Dit is Wolfgang Wagner.” Zelf zei ze het eens zo: „Ik ben mijn man.”

De dood van Gudrun Wagner veranderde alles in Bayreuth. Katharina was haar beschermende moeder kwijt, Eva was verlost van haar afwerende stiefmoeder. Na haar dood moest er een doorbraak komen, want Bayreuth zit na Gudrun zonder effectieve leiding. Dat zag ook Wolfgang Wagner in. Met zijn instemming sloten zijn dochters zich half april aaneen. Wat hem betreft nemen zijn dochters de leiding over. Zelf kondigde hij aan na de Festspiele van dit jaar te vertrekken. Dat gebeurt op 31 augustus, een dag na zijn 89ste verjaardag.

De opvolgingskwestie is daarmee

na lange tijd uit een onwrikbare patstelling. In 2001 besloot het stichtingsbestuur van de Festspiele, waarin de Beierse regering zitting heeft, dat uiterlijk in 2002 de leiding moest worden overgedragen aan Eva Wagner-Pasquier. De Duitse cultuurminister eiste het aftreden van Wolfgang Wagner.

Maar Wolfgang Wagner trok zich er niets van aan. Hij was immers voor het leven benoemd en met die vanzelfsprekende constatering van de feiten versloeg hij in één klap twee regeringen. Maar het wachten is nu nog op definitieve artistieke plannen van Eva en Katharina en op instemming van het bestuur en van de twee regeringen.

De eventuele benoeming van Eva en Katharina Wagner zou een apotheose betekenen van twee tradities in Bayreuth. De eerste is dat er een Wagner aan het hoofd staat van de Wagner Festspiele. Dat zouden nu, net als in 1951, twee Wagners worden.

De tweede traditie is de afwisseling van mannen en vrouwen aan de leiding. Richard Wagner werd in 1883 opgevolgd door zijn echtgenote Cosima, de dochter van Franz Liszt. Zij werd opgevolgd door haar zoon Siegfried. En die werd weer opgevolgd door zijn weduwe Winifred Wagner, een overtuigde nazi-aanhangster die van Hitler een huisvriend maakte. Na de heropening van de Festspiele in 1951 lag de leiding bij haar zoons Wieland en Wolfgang Wagner, die nog op schoot hadden gezeten bij Hitler – ‘Onkel Wolf’.

De in 1966 overleden Wieland Wagner bleek een briljante kunstenaar en zijn abstraherende regiestijl zorgde in ‘Neu Bayreuth’ voor een revolutionaire vernieuwing van de Wagnerstijl. Weg met het Teutoonse naturalisme, de helden in berenvellen en de goden met gehoornde helmen.

De producties van Wolfgang Wagner zelf waren later vooral braaf en keurig. Maar als festivalleider was Wolfgang Wagner altijd veel avantgardistischer dan zijn publiek en de meeste critici. Een schandaal rond een nieuwe productie is al meer dan een eeuw traditie in Bayreuth.

Wolfgang Wagner hield zich vast aan wat Richard Wagner in 1852 schreef aan zijn latere schoonvader Franz Liszt: „Kinderen! Zorgt voor iets nieuws. Iets nieuws, steeds weer iets nieuws! Als jullie vasthouden aan het oude, worden jullie het slachtoffer van de duivel van de improductiviteit en zijn jullie de treurigste kunstenaars!”

De meest omstreden en revolutionaire componist van de voor-vorige eeuw zorgde tot op heden voor een lange reeks van schandalen in zijn eigen Festspielhaus onder het artistieke bewind van zijn familie. Daar waren de schokkende optredens van de woeste en sensuele danseres Isadora Duncan (1904) en van de zwarte zangeres Grace Bumbry (1961) in de bacchanaalscène in Tannhäuser. In 1934 was er heftige verontwaardiging over het afschaffen van de goeddeels uit 1882 daterende historische decors van Parsifal ‘waarop het oog van de meester nog had gerust’.

Toen op uitnodiging van Wolfgang Wagner de Oostduitse regisseur Götz Friedrich in 1971 Tannhäuser regisseerde, meende het publiek in de rode onderkleding van de koorleden communistische infiltratie te herkennen en men ‘hoorde’ zelfs dat zij het Oostduitse volkslied of de Internationale zongen!

„Weg met traditie en stilstand. Weg met Bayreuth als de tempel van Deutschtum, ruim baan voor een nationale grenzen overschrijdende menselijkheid en een werkelijk actueel theater”, was het artistieke uitgangspunt van Wolfgang Wagner.

Zijn grootste triomf was in 1976 het eeuwfeest Der Ring des Nibelungen, uitgevoerd door regisseur Patrice Chéreau en dirigent Pierre Boulez. Het publiek kwam bij de première met ongekende agressie in opstand. Maar jaren later, na de laatste voorstellingen, nam het applaus geen einde voor deze inmiddels legendarische productie, die afrekende met het 19de eeuwse Duitse Rijk.

Wolfgang Wagner haalde tal van andere zeer uitgesproken en eigenwijze regisseurs naar Bayreuth: Götz Friedrich, Harry Kupfer, Werner Herzog, Heiner Müller, Alfred Kirchner, Jürgen Flimm, Klaus Marthaler, Christoph Schlingensief. Jammer dat zijn stoutmoedige plan om Lars von Trier de Ring te laten regisseren mislukte, de Deense cineast vond het idee zelf te hoog gegrepen.

Als het Eva en Katharina Wagner inderdaad lukt samen in Bayreuth aan de macht komen, zal hun zusterlijke bondgenootschap permanent onder druk staan. En ze hebben minstens een halve eeuw nodig voor het evenaren van hun vader Wolfgang Wagner.