Het trans-Atlantische verschil

De Europese Centrale Bank (ECB) verhoogde vorige week donderdag voor het eerst in ruim een jaar de rente, met een kwart procentpunt naar 4,25 procent. Volgens ECB-voorzitter Jean-Claude Trichet was de verhoging noodzakelijk met het oog op de oplopende inflatie. Op BNR Nieuwsradio kraaide een financieel commentator victorie, zij het dat hij daar wel een Amerikaanse uitdrukking voor nodig had: „Trichet puts his money where his mouth is.” De radiocommentator op de zakenzender zei dat de ECB de leidende positie van de Amerikaanse Federal Reserve had overgenomen, en dat het rentebesluit van Trichet richtinggevend zou zijn voor andere centrale banken. Die zouden, net als de ECB, het in toom houden van inflatie als hun belangrijkste taak moeten zien, en de rente verhogen.

Afgelopen dinsdag wees Melvyn Krauss op deze pagina er terecht op dat de ECB een veel beperkter mandaat heeft dan de Fed. Maar tijdens een conferentie over de rol van geldmarkten zes weken geleden in New York bezondigden de deelnemers zich aan Bernanke-bashing, aldus The New York Times-columnist Paul Krugman. In plaats van dat Ben Bernanke, de president van het Amerikaanse stelsel van centrale banken werd geprezen omdat hij kort daarvoor een ineenstorting van het financiële systeem had afgewend, werd hij ervan beschuldigd soft te zijn op het punt van inflatie. De communis opinio onder economen leek te zijn dat Bernanke de verkeerde vijand had bestreden: inflatie, en niet de bankencrisis, was van meet af aan de grootste bedreiging geweest.

Met name Willem Buiter, hoogleraar Europese politieke economie aan de London School of Economics, liet zich in scherpe bewoordingen uit over de Amerikaanse Fed. In zijn paper Lessons from the North Atlantic Financial Crisis, die tijdens de conferentie werd gepresenteerd, stelt hij dat de Fed van alle centrale banken tot nu toe het slechtst heeft geopereerd in de kredietcrisis. In Buiters ogen is Bernanke, net als zijn voorganger Greenspan, een gevangene van Wall Street en heeft hij de belangen en perceptie van zakenbankiers geïnternaliseerd. De reddingsactie rondom zakenbank Bear Stearns en de agressieve renteverlagingen in de afgelopen maanden zouden hier het bewijs van zijn.

Het nieuwe buzz-woord is stagflatie – dat is de situatie waarin inflatie hand in hand gaat met werkloosheid en stagnerende economische groei. Trichet waarschuwde tijdens zijn persconferentie vorige week dat werknemers geen loonsverhoging moesten eisen om de prijsstijgingen te compenseren. Dat zou een loon-prijsspiraal kunnen veroorzaken zoals die zich in de jaren 70 voordeed. De vakbonden bedongen toen meerjarige contracten die voorzagen in loonstijgingen van meer dan 10 procent per jaar omdat men inflatie van meer dan 10 procent verwachtte. De werkgevers verhoogden op hun beurt de prijzen nog verder, en de vakbonden bedongen in de eerstvolgende onderhandelingsronde weer nieuwe loonsverhogingen.

Een herhaling van dit scenario is om een aantal redenen niet waarschijnlijk, althans niet in de Verenigde Staten. Hoewel Amerikanen zich zorgen maken over de stijging van de kosten voor levensonderhoud (de Franse bakker bij mij om de hoek heeft de prijs van stokbrood binnen enkele maanden verhoogd van twee dollar naar twee dollar en 75 cent en een volle tank benzine kost inmiddels 100 dollar) zijn de vakbonden deze keer in geen velden of wegen te bekennen. De organisatiegraad onder werknemers is bijna gehalveerd sinds de jaren 70 en bedraagt nog maar 12 procent. Sinds januari van dit jaar zijn honderdduizenden banen in de VS verloren gegaan (terwijl maandelijks alleen al 150 duizend nieuwe banen nodig zijn om de groei van de beroepsbevolking op te vangen). Als gevolg van de zwakke arbeidsmarkt stijgen de lonen de laatste tijd juist minder snel.

Ook dreigt in de VS geen structureel personeelstekort dankzij het hoge geboortegetal (2,1 kind per vrouw), het ruimhartige migratiebeleid en door de offshoring van banen naar lagelonenlanden. De Amerikaanse arbeidsmarkt is bovendien vergaand gedereguleerd. Zo is er geen ontslagbescherming van betekenis, zodat insiders op de arbeidsmarkt niet in staat zijn hoge lonen te bedingen ten koste van outsiders. Het komt in Amerika voor dat werkgevers alle medewerkers ontslaan, om ze vervolgens weer naar hun eigen baan te laten solliciteren (in Nederland hebben we overigens ook iets dergelijks, bekend als de methode-de Blécourt, waarbij werknemers mogen solliciteren naar een nieuwe baan).

Als er geen gevaar bestaat voor een loon-prijsspiraal, is het verdedigbaar om de rente niet te verhogen, tenminste, niet zolang de kredietcrisis op de loer ligt (volgens sommige deskundigen is die crisis nog niet eens over haar hoogtepunt). Daar komt bij dat de Amerikaanse economie op de rand van recessie balanceert (als je de economische groei corrigeert voor de bevolkingsaanwas, dan is er al sinds het vierde kwartaal van 2007 sprake van een recessie). Uiteindelijk zal, onder invloed van vraag en aanbod, de stijging van de grondstoffenprijzen afvlakken en de inflatie teruglopen. De prijsstijgingen zullen dan goeddeels geabsorbeerd zijn door de Amerikaanse consumenten.

De situatie ligt in Europa heel anders. De Europese vakbonden, waar nog steeds ruim een kwart van de werknemers bij is aangesloten, zijn op voorhand niet bereid gehoor te geven aan de oproep van Trichet om af te zien van prijscompensatie. De bonden hebben ook geen aanleiding om zich terughoudend op te stellen. De eerste babyboomers zijn met pensioen en de beroepsbevolking zal over een paar jaar beginnen te krimpen. De kans op een nieuwe babyboom is klein (het geboortegetal schommelt al jaren rond 1,5) en op een nieuwe toevloed van migranten zit vrijwel niemand in Europa te wachten. Een structureel personeelstekort dient zich dus aan. Tel daar nog de uitgebreide regelingen voor ontslagbescherming bij en de conclusie kan geen andere zijn dan dat de bonden en werknemers een ijzersterke onderhandelingspositie hebben bij de komende loonrondes.

In Europa zijn alle ingrediënten voor een loon-prijsspiraal aanwezig. Jean-Claude Trichet is terecht bezorgd. Het is echter weinig zinvol die ongerustheid te projecteren op zijn Amerikaanse evenknie Ben Bernanke. Daarvoor zijn de trans-Atlantische verschillen te groot.

Reageren kan op nrc.nl/mees (reacties worden openbaar na goedkeuring door de redactie.)