Huiveren bij alledaagse oorlogskiekjes

Vorig jaar baarde een fotoalbum over de SS in Auschwitz opzien. Foto’s van het alledaagse leven van Wehrmachtsoldaten zijn gewoon te koop op Duitse rommelmarkten.

De rommelmarkt aan de achterkant van het Berlijnse Ostbahnhof, een verzamelplaats voor zwervers, dronkaards en minderbedeelden, geeft zijn geheimen pas na goed zoeken prijs. Maar dan is het ook raak.

Bijna alles blijken ze hier te hebben. Verlopen rijbewijzen, diploma’s uit de DDR-tijd, gesigneerde portretfoto’s van Walter Ulbricht en Willy Brandt, een ‘korte levensbeschrijving’ van Josef Vissarionovich Stalin – altijd nog in 158 dichtbedrukte pagina’s –, en een boek met rekeningen uit 1913 van koffiebranderij Carl Ebel.

Maar dat is klein bier vergeleken bij wat verderop ligt. In een kraam aan het eind van de markt staat een koopman met memorabilia uit de Tweede Wereldoorlog. De onvermijdelijke Stahlhelm, de oorlogsonderscheiding IJzeren Kruis, ponjaards en uniformstukken. Op een apart tafeltje liggen een oorkonde en een fotoalbum.

Het fotoalbum is een boekwerk van 30 pagina’s met kiekjes van een Wehrmachtofficier. Het is vrijwel compleet en laat in zwart-witbeelden een ogenschijnlijk vreedzame veldtocht in Polen zien. Niet onderhandelbare prijs: 350 euro. Op een bordje staat in juridisch Duits dat de kopers van goederen uit de Tweede Wereldoorlog geacht worden geen misbruik te maken van de aangeschafte waren.

Bij een onopvallende kraam ernaast bewaakt een zwetende en puffende koopman bakken met oude foto’s alsof ze van goud zijn. Kijken mag, maar alleen heel voorzichtig. De handel van deze koopman is te betalen. Oorlogsfoto’s gaan weg voor één euro per stuk. Het zijn vrijwel allemaal kleine Contax-afdrukken in zwart-wit met kartelrand. Veel zijn zo te zien uit albums gescheurd.

In september vorig jaar baarde een net ontdekt fotoalbum over de kampbewaarders van Auschwitz opzien. Het album bleek eigendom te zijn geweest van de SS’er Karl Höcker, en werd door een anonieme schenker opgestuurd naar het Holocaust Memorial Museum in Washington. Dat maakte de vondst wereldkundig. Wat opvalt op die foto’s is de alledaagsheid . „Je zou zeggen: een schoolreisje”, schreef deze krant. De werkelijkheid achter de vakantiekiekjes was verschrikkelijk.

Foto’s van SS’ers en Auschwitz waren op de rommelmarkt achter Ostbahnhof niet zo gauw te vinden – maar de vele kiekjes van Wehrmachtsoldaten vertellen eenzelfde verhaal als het Höckner-album.

Historisch onderzoek heeft aangetoond dat niet alleen de SS, maar ook Duitse Wehrmachtsoldaten betrokken waren bij nazi-oorlogsmisdaden, met name aan het Oostfront. Maar wie de foto’s bekijkt van de Wehrmachtsoldaten, wordt getuige van dezelfde alledaagsheid die zo treffend is in het album van de SS’er Höckner.

Militairen blikken argeloos, meestal een beetje vrolijk en soms zelfs trots in de camera. Wehrmachtsoldaten lopen door een compleet verwoeste omgeving alsof het heel gewoon is. Bij een kamp wordt in de sneeuw de wacht overgedragen. Niets bijzonders, en toch huivert de toeschouwer. Het zou een vernietigingskamp kunnen zijn, maar zeker is dat niet.

De meeste foto’s hebben aan de achterkant een met vulpen of potlood geschreven toelichting. Wat staat er zoals achterop de kiekjes?

Bij een foto van een staande Wehrmachtmilitair, vermoedelijk een ordonnans: ‘Papa Theo, 1940’.

Bij een soldaat die uit een raam kijkt: ‘Garnizoen Sorem op 1.6.1941’.

Bij een groep van ruim twintig soldaten: ‘Ter herinnering aan de mooie tijd in Karjanskaja (Kaukasus). Staf voltallig’.

Bij een portret van een soldaat: ‘Ter herinnering aan mijn lieve Franz. Münster, augustus 1944’.

Bij zeven Wehrmachtsoldaten en twee officieren in winteruniformjassen: ‘Kameraden voor een Pools woonhuis. Maart 1941’.

Bij een genoeglijk tafereel van acht militairen aan tafel, met één vrouw in hun midden: ‘Zondagskoffie in de kantine’.

De koopman vertelt dat het aanbod van fotoalbums uit de Tweede Wereldoorlog tegenwoordig groter is dan vroeger. „De generatie soldaten die het allemaal heeft meegemaakt, sterft uit. De familie zit met die albums en denkt: wat moeten we met die rotzooi van opa? Ze willen meestal niets meer met het verleden te maken hebben. Als we ruimingen hebben, kijk ik altijd het eerste naar de albums. Je kunt er goed geld mee verdienen.”

De vondst van een nieuw Höcker-album is slechts een kwestie van tijd.