Algemeen Staatspensioen

Op een dag in oktober 1899 verscheen het eerste nummer van De Nederlandsche Pensioenpartij. Een sneeuwbal voor ouden van dagen. Hoofdredacteur was de 40-jarige publicist Gerrit ‘Perio’ Janssen (1859-1932), die al een roerig leven achter de rug had als strijdmakker van de radicale socialist Ferdinand Domela Nieuwenhuis. De sociaal bewogen Janssen vond het onrechtvaardig dat ouderen die zelf niet meer konden werken, financieel meestal waren aangewezen op hun kinderen. Onder het motto ‘Het is een menschenplicht, de zwakken bij te staan’ schreef hij over zijn droom: een wet die aan alle Nederlanders (zowel mannen als vrouwen) recht toekent op een staatspensioen, zonder voorafgaande premiebetaling.

Het plan was even simpel als revolutionair. Toch had het geen schijn van kans. De weinige reacties in de pers waren exemplarisch: het Algemeen Handelsblad noemde een fiasco ‘onvermijdelijk’ en Zonneschijn, populair maandblad voor Verzekering, Weldadigheid en Hygiëne, voorspelde dat de verwezenlijking van zo’n plan ‘wel een paar honderd jaar op zich zou kunnen laten wachten’.

Toch werd een deel van de droom van Janssen sneller werkelijkheid dan gedacht, al kon hij het zelf niet meer meemaken. In 1947 loodste Willem Drees, dan minister van Sociale Zaken, zijn Noodwet Ouderdomsvoorziening door de Tweede Kamer. Hierdoor kregen de minder bedeelde Nederlanders boven de 65 jaar (overigens met uitzondering van ‘landlopers en andere onmaatschappelijke lieden’) het recht op een uitkering. In 1957 werd de noodwet omgezet in de Algemene Ouderdomswet, waardoor iedere 65-plusser een gelijk basispensioen krijgt volgens het omslagstelsel: de werkende generatie betaalt voor de niet meer werkenden.

Het stelsel functioneerde goed, maar met één factor was geen rekening gehouden: de vergrijzing van de bevolking. Hierdoor was het omslagstelsel niet meer vol te houden. Logisch dat in 1996 de regering besloot om de uitkeringen van de AOW aan te vullen vanuit de algemene middelen. En logisch ook dat in het onlangs verschenen rapport van de commissie-Bakker wordt geopperd om de AOW in zijn geheel te fiscaliseren. Met andere woorden: geen premies meer, maar een echt Staatspensioen! Krijgt die Gerrit Janssen na meer dan honderd jaar toch nog zijn zin.

Jaap Cohen

Historicus Jaap Cohen onderzoekt het heden aan de hand van het verleden.