ZOMERGASTEN

M presenteert de zes gasten die in het VPRO-programma ‘Zomergasten’ hun ideale tv-avond mogen samenstellen. Presentator Bas Heijne blikt vooruit op het programma, dat zondag 27 juli begint: ‘Al mijn voorgangers leven nog.’

‘Zijn de gasten al bekend?’ Ik was gewaarschuwd, maar dat het presentatorschap van VPRO’s Zomergasten mijn leven ruimschoots voor de eerste uitzending al zo in de war zou gooien, had ik niet vermoed. Wie bij dat programma betrokken raakt, daar ben ik inmiddels achter, wordt tijdelijk onderdeel van een authentiek Hollands instituut, dat zoals alle Hollandse instituten, een beetje van iedereen is.

Dat is leuk, maar ook verwarrend. Het meest verontrustende ervan is dat je ineens niet langer als jezelf wordt aangesproken, maar als vertegenwoordiger van iets – iets dat een stuk groter is dan jezelf. Op straat wordt niet langer gevraagd hoe het met je gaat. Wat je schrijft, roept nauwelijks meer reacties op. Luchtige gespreksopeningen worden resoluut afgekapt. Het gaat om het Instituut. Dit jaar toch hopelijk niet weer van die gasten uit het populaire circuit? Er zit toch wel een wetenschapper bij? Hoeveel vrouwen hebben jullie?Als die het maar niet wordt! Je weet toch hopelijk wel dat de presentator van Zomergasten het nooit goed kan doen? En: Bas, je hebt een dienende rol, dat besef je?

Dat is het meest verbazingwekkende – dat het Instituut Zomergasten na twintig jaar springlevend is. De meeste televisieformules worden na een aantal seizoenen sleets of veranderen ongemerkt in een nostalgisch fenomeen, dat vooral nog met weemoedige herkenning wordt bekeken. Zomergasten is anders; het programma roept nog altijd directe betrokkenheid bij de kijker op. Die betrokkenheid is behalve invoelend en bewonderend vaak genoeg kritisch en soms zelfs bozig, maar het is wel echte betrokkenheid. De afgelopen maanden werd ik opvallend vaak aangesproken over uitzendingen van vele jaren terug, die diep in het geheugen van de kijker gegrift bleken te staan.

Dat het geheugen bij iedere kijker anders werkt, daar kom je dan ook snel achter. Iedereen herinnert zich iets anders. Wat voor de een een ingrijpend hoogtepunt was, werd door de ander als een pijnlijk dieptepunt ondergaan. De aflevering die de ene huiskamer deed wegzappen, sloeg in de andere in als een bom. Waar de ene kijker zich ergerde aan de koele afstandelijkheid van de presentator, daar bespeurde de ander een onvervalste flirt. Iedereen vindt iets anders, maar iedereen vindt iets. Daar gaat het om.

Het duurde even voordat ik het besefte, maar juist al die verschillende reacties, al die felle kanttekeningen en tegengestelde opinies, maken het voor mij tot een eer het Instituut Zomergasten een Hollandse zomer lang te mogen dienen. Dat de presentator het eerste aanspreekpunt van de kijker wordt, en meestal ook het mikpunt, dat is dan maar zo. Al mijn voorgangers leven nog; voor zover ik weet, hebben hun seizoenen in dienst van het Instituut hen geen blijven psychische schade toegebracht.

Bovendien is de formule van Zomergasten in de loop der jaren er alleen nog maar interessanter op geworden. Dat heeft minder met het programma zelf te maken dan met de tijdgeest. Was het in de beginjaren hoogstens opvallend dat de gasten drie uur lang live werden ondervraagd aan de hand van door hen gekozen televisiefragmenten, in een tijd waarin het gemiddelde televisie-interview doorgaans niet langer dan zes minuten duurt, is een programma als Zomergasten behalve een unicum ook vanzelf tot een statement geworden.

Jawel, het is nog steeds mogelijk een lang gesprek op televisie te voeren, waarin kan worden gezocht en getwijfeld, beschouwd en bespiegeld, een gesprek waarin gesproken kan worden over uiterst persoonlijke zaken, over geluk en genot, verdriet en spijt, maar ook over meer abstracte onderwerpen, van de ziekte van Alzheimer tot de finesses van de snaartheorie. Een gesprek waarin de gast aan de hand van fragmenten uitgebreid kan stilstaan bij wat hem of haar beweegt en bewogen heeft. En als het goed is, beweegt de kijker mee.

Aan de gasten, zoals u kunt zien op de volgende bladzijden van M, zal het dit jaar niet liggen. Een wetenschapper en columnist die koos voor de politiek in tijden van grote onzekerheid, een idool uit de dance-scene met een wereldreputatie, een scherpzinnig schrijfster die hartstochtelijk betrokken is bij de wereld om haar heen, een grande dame van het Nederlandse toneel, een even briljante als eigenzinnige jonge socioloog-filosoof, en ten slotte de man die de afgelopen decennia zijn onmiskenbaar zijn stempel op zowel de Nederlandse televisie als het theater heeft gedrukt. Stuk voor stuk gasten die bij uitstek in staat zijn zinnige dingen te zeggen over de beelden die zij hebben uitgekozen, stuk voor stuk gasten voor wie drie uur nog te kort zal blijken te zijn.

Ik zei het al, het is een eer. Maar meer nog: ik heb er zin in.

Bas Heijne is redacteur van NRC Handelsblad,columnist en schrijver. De eerste uitzending van Zomergasten is op zondag 27 juli, om 20.30 uur op Nederland 2.