PersuasioN

Boekverfilmingen zijn altijd goed voor discussie: is het boek beter dan de film? Joyce Roodnat koos negen boeken en verfilmingen die beide een meesterwerk genoemd kunnen worden. Deze maand Persuasion, van schrijfster Jane Austen en filmer Roger Michell.

Ja, nieuwe liefde is spannend. Kwetsbaar en groeizaam. Nieuwe liefde ontroert; het moet en het zal, het is wild. Niet voor niets is prille liefde hét onderwerp van boeken en van films. Het leest lekker, het oogt goed.

Maar nu. Laten we het nu toch maar hebben over oude liefde. Over een liefde die roestig in een hoek ligt, zout van de tranen die erop dropen, dof van berusting. Over de liefde in Persuasion, de laatste roman van Jane Austen, die in 1818, een jaar na haar dood, werd gepubliceerd. Laten we het hebben over de liefde in de film Persuasion uit 1995 van Roger Michell (dezelfde filmer die zich in de legendarische romantische komedie Notting Hill verlustigde aan een ontspruitende liefde, maar dat terzijde).

Laten we ons buigen over Anne, schrikachtig, dienstbaar, de liefste tante van haar neefjes (een veeg teken, overal en altijd). Zeven jaar eerder zag de wereld er anders voor haar uit. Toen werd ze verliefd en haar liefde werd dusdanig beantwoord dat ze vervolgens zomaar verloofd was.

Alles zat mee, maar we hebben het hier over 19de-eeuws Engeland, en er keerde zich iets kolossaals tegen haar: haar landadelmilieu dat een marineofficier niet goed genoeg vond. No fortune, no connections, nothing to say for himself. Anne was te meegaand om zich te verweren tegen de ‘persuasion’ van hen die zeiden het goed met haar te menen. Ze liet zich overreden, ze beëindigde haar verloving.

Hij ging weer naar zee, verdween uit het zicht. Zij werd een vroeg-oude vrouw die wegkwijnde in haar liefdesverdriet en nu is ze een verlepte Assepoester, ongetrouwd gebleven dus uitgeleverd aan de genade van haar familie.

En dan gebeurt het onmogelijke dat, zoals dat gaat met de onmogelijkheden waarin Austen haar romans laat wortelen, even grandioos is als verschrikkelijk. Een toeval brengt de verstoten verloofde terug. Een kapitein is hij nu, die in de oorlog tegen Napoleon aanzien en fortuin heeft vergaard. Nog voor ze hem heeft weergezien, leeft Annes liefde op bij het idee van zijn nabijheid. Filmer Michel vat in één beeld samen hoe die liefde glanst en spint, en zich weer meester maakt van de onopvallende vrouw met het slappe haar. Ze vlucht naar zolder en trekt daar, in het veilige halfduister, een verstopte brief tevoorschijn. De inhoud van die brief blijft verborgen, maar we zien dat er een bootje van is gevouwen – een delicate filmvertaling van wat er in haar omgaat. Je ziet op haar gezicht hoe onderdrukte herinneringen zich een weg banen. Je voelt dat ze beseft hoe het was, hoe het had kunnen zijn. En hoe het niet is.

Anne zit in een duivels parket. Ze houdt nog altijd van deze man. Ze wil haar vergissing rechtzetten maar ze heeft de schijn tegen. Mocht ze al in de gelegenheid zijn om, in het korset van conventies en welgemanierdheid van haar milieu, voor haar gevoelens uit te komen, wat dan? Juist: dan zal hij denken dat haar liefde niet hem geldt, maar zijn rijkdom en zijn positie. Als hij al in haar geïnteresseerd is, want hij vindt Anne, zo krijgt ze doorgebriefd, ‘onherkenbaar veranderd’. Dat komt hard aan en het is eens zo erg omdat hij níét onherkenbaar is veranderd. Integendeel. Hij is nog aantrekkelijker geworden, begeerlijker. De eerste keer dat we hem zien, berijdt hij een wit paard. Dat paard ontbreekt bij Austen en de vraag is hoe realistisch het beest is. Het is niet ondenkbaar dat Michell toont hoe Anne haar voormalige verloofde ervaart: onbereikbaar, als de spreekwoordelijke prins op het witte paard.

De romans van Jane Austen zijn vaak verfilmd, met Pride and Prejudice aan kop. Het boek bleef zelfs intact in een bewerking tot hedendaagse comedy of manners: Bridget Jones’s Diary en de films bezorgden de mannelijke hoofdpersoon, Mr. Darcy, cultstatus. Goede tweede is Sense and Sensibility, waarmee een Oscar werd gewonnen.

Dat succes is niet voor niets. Austen schreef scènes die doen denken aan filmscènes. Met haar woorden tekent ze iets dat lijkt op de bewegingen van een camera die het gevoel achter de dingen vastlegt. Austen legt betekenis in objecten, bewegingen en lichaamstaal, net zoals filmers dat doen. Een cineast hoeft haar beschrijving van een wandelend gezelschap maar te volgen en hij legt bijna vanzelf de onderlinge verhoudingen bloot, de ingesleten ergernissen, de manipulaties, de verborgen voorkeuren. Austen beschrijft een kamer en je ziet de herinneringen voor je die daar zweven, net als in een film.

Haar stijl ondersteunt haar voornaamste onderwerp: het cynische erfrecht van haar tijd en de daaruit voortvloeiende perverse kijk op het huwelijk in het bijzonder en op de onderlinge verhoudingen in het algemeen. Veel Austen-heldinnen lijken op elkaar. Ze zijn geestelijk en intellectueel sterker dan goed voor ze is, maar ze koesteren hun status als buitenbeen. Een huwelijk uit berekening wijzen ze af, ze eisen het recht op een verbintenis uit liefde.

Maar niet in Persuasion. Anne heeft afgezien van haar ‘Mr. Darcy’, ze heeft niet voor hem gevochten. Sindsdien is ze in shock, wat haar heeft gereduceerd tot het familielid dat in de andere Austen-verhalen nooit meer wordt dan een bijfiguur: de zuster die door iedereen steeds vergeten wordt omdat ze er altijd is. Die braaf de piano bespeelt als de anderen willen dansen. Die te weinig welbespraakt is om deel te nemen aan enig discours. Het overbodige familielid dat later, als ze middelbaar is, om de haverklap zal piepen: ‘It’s only little me.’

Roger Michell heeft dat beseft, in deze film. De regisseurs van Pride en Sense lieten hun personages stroken met wat een filmpubliek graag ziet. Ze maakten hun heldinnen sensationeler en romantischer, ze ontdeden ze van de scherpe kantjes die Austen ze meegaf.

Michell verbeeldde onbarmhartig wat Persuasion vertelt, om te beginnen door te tonen hoe de wereld er uitzag. Buiten is het mooi en modderig, binnen donker, want kaarslicht doet maar weinig. De hooggetailleerde japonnen waren onflatteus, de trekken van de mensen grof, ook van de vrouwen die een schoonheid heten te zijn.

Mannen jagen, vrouwen klagen – wat moeten ze anders? Ze hebben niks te doen. Aardig zijn hebben ze nooit geleerd. Gevoeligheid is een bewijs van zwakte, vals doen getuigt van klasse. Zelfs met hun kinderen gaan ze op zijn best afstandelijk om. De adel is verknipt en je ziet in deze film hoe ze zo worden gekweekt en hoe het zelden goed komt.

Anne is anders, maar geen schoonheid. Een filmer kan ervoor kiezen om iemand net iets gezonder, blozender, magnifieker te maken – Michell weigerde dienst. De vouwen naast haar rode neus worden niet verhuld. Anne is een lieve vrouw die opgesloten zit in een familie van boerenkinkels met een dure naam en te veel poeha. Haar milieu is verschrikkelijk voor iemand als zij, iemand zonder veel kans op de bescherming van een huwelijk.

Anne krijgt echter de kans om definitief anders te zijn, juist doordat ze een ouwe vrijster aan het worden is. Er bestaan wel sympathieke mensen, ontdekt ze, maar die hebben zich onttrokken aan de conventies. Daar betalen ze de prijs voor: ze geven hun achtergrond op, ze nemen kwaadsprekerij op de koop toe.

En dat is hoe zij en de kapitein elkaar terug vinden. In twee schitterende scènes, waar Michell voortborduurt op wat Austen aangaf, lappen ze elk ter ere van de ander de conventies aan hun laars. De ene loopt in een concertzaal, dat wil zeggen voor het oog van de complete society, achter de ander aan, en Michell is er als de kippen bij om te laten zien hoe besmuikt verontwaardigd er wordt gereageerd. De ander laat een brief met een liefdesverklaring achter op een plek waar iedereen die had kunnen vinden.

Ze schenden de regels, ze leveren zichzelf uit aan het risico van maatschappelijke uitsluiting. Zo betalen ze het losgeld voor hun liefde. En dan: weg. Naar zee. Samen.

Volgende maand: Oblomov van Nikita Michalkov naar de roman van Ivan Gontsjarov.